Τα τρία σενάρια, η παγίδα και η πρόκληση για την ΕΕ

Τρία είναι τα σενάρια και μία η παγίδα για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Στο πρώτο, το απαισιόδοξο, όσο η ΕΕ αδυνατεί να διαχειριστεί συλλογικά τις επιπτώσεις της πανδημίας θα παραμένει ευάλωτη σε νέες κρίσεις και προκλήσεις. Η πρόκληση της πανδημίας, αντί να ενθαρρύνει την αποτελεσματική και συλλογική δράση των κρατών-μελών, ενίσχυσε τις αποκλίνουσες και κοντόφθαλμες και βραχυπρόθεσμες εσωτερικές κυβερνητικές/πολιτικές συμπεριφορές. Γιατί; Η απάντηση βρίσκεται στα όρια που επιβάλλει το διακυβερνητικό μόρφωμα της ΕΕ, που δύσκολα της επιτρέπει να προχωρήσει με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα, και ειδικότερα όταν οι θεσμοί της απολαμβάνουν περιορισμένες αρμοδιότητες.

Στο δεύτερο, το αισιόδοξο, οι συνέπειες της πανδημίας θα πυροδοτήσουν την ενίσχυση της ΕΕ, με καινοτόμες πολιτικές και την παραχώρηση περισσότερων αρμοδιοτήτων στους θεσμούς. Θα λειτουργήσει ως «παράθυρο ευκαιρίας» και θα αμφισβητήσει παραχωρημένες λογικές διαχείρισης κοινών προβλημάτων. Βέβαια, για να υλοποιηθεί το εν λόγω σενάριο, πρέπει να ριζωθεί η αντίληψη ότι δεν μπορεί να υπάρξει ασφάλεια χωρίς ενότητα και ευελιξία. Κάτι τέτοιο, όμως, φαίνεται (μάλλον) ανέφικτο, αν ληφθεί υπόψη πως η λογική που κυριαρχεί, όπως και στην περίπτωση των προηγούμενων κρίσεων (χρέους και Προσφυγικό), είναι τα κράτη-μέλη να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις της κρίσης μέσα στα όρια των δημοσιονομικών τους δυνατοτήτων χωρίς ουσιαστική συλλογική και σθεναρή δράση, ενώ παράλληλα οι θεσμοί προσπαθούν να κατασκευάσουν έναν ακόμη απογοητευτικό συμβιβασμό που αδυνατεί να επιλύσει τα μακροχρόνια προβλήματα της ευρωζώνης.

Στο τρίτο, το ρεαλιστικό, η ΕΕ θα τα «κουτσοκαταφέρει» μέσα από την εμμονή της πεπατημένης. Η πανδημία θα ενισχύσει την αναπαραγωγή προηγούμενων θεσμικών λύσεων. Σε γενικές γραμμές, η ΕΕ λειτουργικά είναι επιδέξια στη διαχείριση κρίσεων και οι θεσμοί της έχουν αποδειχθεί σχετικά ανθεκτικοί και με την απαιτούμενη ικανότητα να αντεπεξέρχονται και να προσαρμόζονται συνδυάζοντας τη σταθερότητα με μικρές και αποφασιστικές αλλαγές.

Ομως, το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ενωσης δεν μπορεί να αναλυθεί σε πραγματικό βάθος εάν δεν γίνουν αντιληπτές οι παγίδες που ελλοχεύουν. Οι κρίσεις, ενώ προσφέρουν ευκαιρίες για ριζικές αλλαγές/καινοτομίες, ταυτόχρονα οφείλουν να μας επιστήσουν την προσοχή και στις παγίδες που προκύπτουν από έκτακτα και ειδικά μέτρα. Το διακύβευμα είναι σημαντικό επειδή το υβριδικό μόρφωμα της ΕΕ τείνει να λειτουργεί με βάση προκαθορισμένες εμπειρίες, αρχές και στόχους. Στην κρίση χρέους οι θεσμοί προχώρησαν με την πεποίθηση ότι η σωτηρία της ευρωζώνης απαιτεί σφικτούς και συγκεντρωτικούς κανόνες. Ο ΕΜΣ εγκαινιάστηκε ως «διακρατική συμφωνία» αντί αναθεώρηση της Συνθήκης της Λισαβόνας. Σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε ως ένας διακυβερνητικός μηχανισμός, ακολουθώντας το παράδειγμα της δανειακής συμφωνίας με την Ελλάδα και του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Οικονομικής Σταθεροποίησης, και άρα χωρίς δυνατότητα ελέγχου από αντιπροσωπευτικά σώματα. Το ίδιο ισχύει και για τα μεταγενέστερα εργαλεία αντιμετώπισης της κρίσης, το Σύμφωνο Euro Plus και το Δημοσιονομικό Σύμφωνο.

Η λύση δεν είναι άλλη από μια εις βάθος θεσμική μεταρρύθμιση της ΕΕ που θα προέρχεται μέσω του πληρέστερου δημοκρατικού διαλόγου. Eίναι αναγκαίο να εφαρμοστούν νέες μέθοδοι, οι οποίες θα επιτρέπουν στους πολίτες να συνεισφέρουν/συνεργάζονται με τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, και να ενισχυθεί η μετάβαση από την ιεραρχική αντιπροσωπευτική δημοκρατία του 19ου αιώνα προς μια αποκεντρωμένη διαβουλευτική δημοκρατία του 21ου αιώνα. Η γεφύρωση αυτού του χάσματος μεταξύ της θεσμικής διάστασης της Ευρώπης και της κοινωνικής δυναμικής είναι μία από τις μείζονες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ΕΕ, ενώ παράλληλα, όσον αφορά την ευρωπαϊκή οικονομία, μια βιώσιμη ΕΕ και ευρωζώνη απαιτεί από τις πλεονασματικές χώρες να επενδύσουν σε έναν συνδυασμό εφικτών οικονομικών αλλά πολιτικά μη δημοφιλών πολιτικών. Μόνο έτσι θα αντιμετωπιστούν τα πραγματικά προβλήματα της ΕΕ, και όχι με ηθικά διλήμματα και αφηγήματα που στερούνται λογικής.

Ο Χρήστος Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης