Αναζητώντας τον χαμένο δημόσιο χώρο

Κατά την περίοδο της καραντίνας ξεκίνησα έναν κατάλογο τόπων που συμπληρωνόταν σταδιακά σύμφωνα με τον χρόνο που αναδυόταν η επιθυμία μου να τους επισκεφθώ. Η καταγραφή περιλαμβάνει τόσο γνώριμους όσο και άγνωστους τόπους. Ολοι τους όμως είχαν κάτι κοινό: ήταν πεδία συνάντησης είτε με τους «άλλους» είτε με τον Εαυτό. Η βαθύτερη επιθυμία αφορούσε την ανάγκη αυτής της μαγικής διασύνδεσης που μόνο ο φυσικός χώρος ενεργοποιεί, διεγείροντας αισθήσεις και νου. Μεταξύ των τόπων αυτών περιλαμβάνονται κάποιοι από τους λόφους της Αθήνας, δημόσιοι χώροι διαφορετικών πόλεων ή φυσικά τοπία χωρίς καμιά σχεδόν ανθρώπινη επέμβαση.

Με την ηρωική μας έξοδο από τα καταφύγια των κατοικιών και των οθονών μας, δειλά και προσεκτικά θα ξαναβρούμε τους τόπους αυτούς όπως τους αφήσαμε ή τους ονειρευτήκαμε. Και πέρα από το ερώτημα του πώς θα τους ξανακατοικήσουμε μέσω κανόνων και αποστάσεων, οφείλει να μας απασχολήσει εκ νέου το ερώτημα του πώς θα τους διαχειριστούμε ως πολύτιμους τόπους αναφοράς και νοηματοδότησης της ζωής μας. Ως τόπους που de facto αποτελούν καθρέπτη του πολιτισμικού επιπέδου και της συλλογικής μας ταυτότητας.

Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός δημόσιων χώρων και τοπίων αποτελεί διεθνώς σήμερα έναν από τους πιο ενεργούς τομείς σχεδιασμού. Νέα, εξαιρετικής ποιότητας έργα – σε αστικά κενά, πλατείες, πάρκα – αναδεικνύουν και επανερμηνεύουν τις τοπιακές, πολιτισμικές ή και ιστορικές ιδιαιτερότητες του κάθε τόπου μέσω μιας σύγχρονης αρχιτεκτονικής γραφής. Αυτή η γραφή συχνά αποτελεί τη βασικότερη παράμετρο επισκεψιμότητας τόσο των κατοίκων όσο και των επισκεπτών στις μητροπόλεις του κόσμου. Μέσω αυτής, υφαίνονται βλέμματα και κινήσεις, χορογραφούνται σχέσεις, γίνονται αισθητές απουσίες. Η αποδοχή (ανα)διαμορφώσεων δημόσιων χώρων δεν είναι πάντα άμεση ή αυτονόητη. Η επιτυχία τους έγκειται σε μεγάλο βαθμό στον τρόπο που η αρχιτεκτονική κατορθώνει να απαντήσει σε αιτήματα που υπερβαίνουν τον αποκαλούμενο «εξωραϊσμό» τους. Αιτήματα στα οποία, ακόμη και αν δεν έχουν καν διατυπωθεί, ο σχεδιασμός οφείλει να απαντήσει οραματικά, μέσα από την ευρύτερη οργάνωση του χώρου, τη διαχείριση σκληρών και μαλακών εδαφών, της φύτευσης, του φωτισμού και της επίπλωσης.

Στην Ελλάδα, με ελάχιστες εξαιρέσεις, είμαστε ακόμη μακριά από την επίγνωση της σημασίας της αρχιτεκτονικής αυτής γραφής στον δημόσιο χώρο ώστε να επιμείνουμε στη βελτίωση των εγκυρότερων διαδικασιών που θα τη διασφάλιζαν, με πρώτη τον θεσμό των αρχιτεκτονικών διαγωνισμών που επιλέγεται διεθνώς για όλα τα σημαντικά δημόσια έργα. Ωστε να απορρίψουμε ευκαιριακές κατεπείγουσες επεμβάσεις ή εύπεπτες και συμβατικές αρχιτεκτονικά προσεγγίσεις με στόχο την ικανοποίηση του «κοινού γούστου».

ΣΤΟΥ ΦΙΛΟΠΑΠΠΟΥ. Κι όμως, η συγκινητική επέμβαση του αρχιτέκτονα Δ. Πικιώνη στον λόφο του Φιλοπάππου είναι δίπλα μας, νοηματοδοτώντας στο κάθε βήμα της διαδρομής όχι μόνο το τοπίο και τα μνημεία της πόλης αλλά και την ίδια μας την υπόσταση. Τόσο η χάραξη της διαδρομής στο ανάγλυφο του λόφου όσο και ο σχεδιασμός της με διαφορετικής υφής και προέλευσης υλικά (υλικά κατεδαφίσεων των νεοκλασικών της εποχής, σκυρόδεμα, πέτρα) συστήνουν ένα τολμηρό «ποιητικό» δείγμα αρχιτεκτονικής δημόσιου χώρου με διεθνή απήχηση μέχρι σήμερα. Στην απαρχή μιας περιόδου έντονης οικοδομικής δραστηριότητας στην Ελλάδα, η κατασκευή του απαίτησε ασυνήθιστα μεγάλο χρόνο για δημόσια έργα και η Πολιτεία το υποστήριξε κατανοώντας τις απαιτήσεις και τη σημασία του εγχειρήματος.

Ο τόπος αυτός καταγράφεται στον κατάλογο των τόπων επιθυμίας πολλές φορές στις έξι εβδομάδες απομόνωσης λόγω της καραντίνας. Ισως γιατί αποτελεί μάθημα και οδηγό, κατεπείγουσα ανάγκη επιστροφής στο ουσιώδες και στοχαστικό που τόσο μας λείπει (με ή χωρίς καραντίνα). Ισως γιατί πρόσφατες ανακοινώσεις ή και υλοποιήσεις επεμβάσεων σε δημόσιους χώρους της Αθήνας και στους λόφους της προκαλούν πολλά ερωτήματα σχετικά με το μέλλον της αρχιτεκτονικής του δημόσιου χώρου στην πόλη μας.

Η Αριάδνη Βοζάνη είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια της Σχολής Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου.