«Υπάρχουν πολύ περισσότεροι αρχιτέκτονες απ’ όσους χρειάζονται»

Η συνάντησή μας με τον Ηλία Ζέγγελη έγινε την εβδομάδα που ξεκινούσαν τα πρώτα μέτρα περιορισμού λόγω του κορωνοϊού. Παραμονές του lockdown, η περιοχή γύρω από το ξενοδοχείο Caravel διατηρούσε τον ρυθμό της καθημερινότητας πριν από την πανδημία, με το καφέ της γωνίας να σερβίρει τους πελάτες του καθισμένους στα έξω τραπέζια. Κανείς μας εκείνη τη φωτεινή ημέρα δεν μπορούσε να σκεφτεί το βίωμα της κοινής εμπειρίας που θα αποκτούσε σχεδόν όλος ο πλανήτης. Ωστόσο ο Ηλίας Ζέγγελης φαινόταν επιφυλακτικός και ανήσυχος. Οχι άδικα, όπως έδειξαν οι εξελίξεις.

Η περίπτωσή του είναι σημαντική για τη σύγχρονη αρχιτεκτονική. Ο Ηλίας Ζέγγελης γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε στην περίφημη Architectural Association (ΑΑ) στο Λονδίνο. Ξεκίνησε σ’ αυτήν το διδακτικό έργο του, δύο μόλις χρόνια μετά την αποφοίτησή του. Η διδασκαλία σε πανεπιστημιακά ιδρύματα του πρόσφερε τα πλεονεκτήματα μιας ζωής σε κίνηση και μιας διεθνούς εμπειρίας: Ακαδημία Καλών Τεχνών του Ντύσελντορφ, Berlage Institute του Ρότερνταμ, Πανεπιστήμια Πρίνστον, Κολούμπια, UCLA, Σχολές Αρχιτεκτονικής σε άλλα πανεπιστήμια των ΗΠΑ, της Νότιας Αφρικής, της Ισπανίας και της Ιαπωνίας και τα τελευταία χρόνια στις Σχολές Αρχιτεκτονικής του Yale και του Πανεπιστημίου Πατρών.

Στη δεκαετία του 1960 ως καθηγητής της ΑΑ στο Λονδίνο ξεκίνησε να συμμετέχει στις ριζοσπαστικές θεωρίες που άλλαξαν την κατεύθυνση στον αστικό σχεδιασμό. Ο έλληνας αρχιτέκτονας ήταν ο ίδιος που ξεχώρισε και την περίπτωση του Ρεμ Κούλχαας όταν η συγκυρία ενός αρχιτεκτονικού διαγωνισμού για το δημαρχείο του Αμστερνταμ τους έφερε σε γνωριμία το 1969. «Γνωριστήκαμε όταν ήταν φοιτητής στην ΑΑ. Ετυχε να λάβουμε μέρος και οι δύο σε έναν αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για το δημαρχείο του Αμστερνταμ και διαπιστώσαμε ότι οι προτάσεις μας είχαν πολλά κοινά σημεία, κάτι που φανέρωνε παράλληλες προσεγγίσεις στην αρχιτεκτονική».

Η συνεργασία τους ξεκίνησε το 1969 και κράτησε 18 χρόνια – μέχρι το 1987. Στο γραφείο τους ΟΜΑ, στη συνέχεια ο Ζέγγελης έφερε τη φοιτήτριά του Ζάχα Χαντίντ – κατοπινή θρυλική αρχιτέκτονα. Αργότερα οι πορείες τους χώρισαν και διακλαδώθηκαν σε άλλα σημεία ενδιαφέροντος για τον καθένα. Το 1987, ίδρυσε με την Ελένη Τσιγάντε το γραφείο Gigantes Zenghelis Architects στην Αθήνα και στις Βρυξέλλες. Και το 2001 τιμήθηκε με το βραβείο RIBA Annie Spink Αward για τη σημαντική του συνεισφορά στην αρχιτεκτονική εκπαίδευση.

Ο κανόνας για τον Ηλία Ζέγγελη είναι ότι η διδασκαλία σε κρατά σε διανοητική εγρήγορση και είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την εξάσκηση της αρχιτεκτονικής – όπως και το αντίστροφο. Η επαφή με τους νέους ανθρώπους είναι ο λόγος που αυτή τη χρονιά παρακολουθεί την ομάδα σπουδαστών του μεταπτυχιακού κύκλου της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Πανεπιστημίου Πατρών. Κι ένα αντίστοιχο τμήμα σχεδιασμού στους τελειόφοιτους του Yale.

«Εζησα και έλαβα ενεργά μέρος στα 60s και στις επαναστάσεις στην ΑΑ το 1969-71. Ως αποτέλεσμα ανέλαβα μέρος της αναδιοργάνωσης της σχολής. Μεταξύ άλλων, ιδρύσαμε τη λεγόμενη Σχολική Κοινότητα (School Community) που έδωσε στους σπουδαστές δημοκρατική εμβέλεια με συμμετοχή στη διαχείριση της σχολής – και σημαντική εξουσία, ακόμα και την ικανότητα πρόσληψης και απόλυσης προσωπικού, δικαιώματα που έχουν ακόμα – και μου κάνει εντύπωση όταν αντιλαμβάνομαι πως οι σημερινοί φοιτητές αγνοούν τα δικαιώματα που τους δώσαμε το 1971 και που ισχύουν ακόμα. Δεν ξέρουν πως, αν θέλουν, μπορούν να απολύσουν οποιονδήποτε διδάσκοντα, μέχρι κυβερνήτη: στην ΑΑ δεν υπήρξε και δεν υπάρχει ασφάλεια θητείας, παρόλο που έχουν υπάρξει οι εκάστοτε παρτιζάνοι να την επιδιώξουν. Η παιδεία είναι πολύ ευαίσθητος τομέας και δεν προσφέρεται για σταδιοδρόμηση προσωπικής καριέρας. Στην ΑΑ δε απολύεσαι: η σύμβασή σου λήγει στο τέλος κάθε ακαδημαϊκού έτους. Ανανεώνεται, αν σε ζητήσουν για το επόμενο. Πρέπει να είσαι πάντα έτοιμος να φύγεις – και αυτό είναι κάτι που η φοιτητική κοινότητα (η School Community) είναι εξουσιοδοτημένη να επιβάλλει με την ψήφο της. Αλλά κάθε φορά που πάω εκεί, διαπιστώνω πως οι φοιτητές αγνοούν το δικαίωμα αυτό».

Ποια ήταν τα πιο γόνιμα χρόνια της αρχιτεκτονικής;

«Ηταν η εποχή που ορισμένοι καθοδηγούσαν τα πράγματα για μας. Ο Mies van der Rohe και o Le Corbusier. Είμαστε ακόμα στη σκιά των μοντερνιστών. Τώρα όμως οι εναλλακτικές που μοιάζει να έχουμε για έμπνευση είναι είτε ο παραμετρικός σχεδιασμός, με τον υπολογιστή να αντικαθιστά τον νου, είτε η εικόνα – έμβλημα (το λεγόμενο branding), είτε η άτολμη αρχιτεκτονική εκείνων που στρέφονται σε μια ερζάτς απομίμηση παράδοσης. Βλέπεις πώς καταστρέφονται οικισμοί όπως της Μυκόνου και άλλων κυκλαδικών νησιών με την εφαρμογή ενός δήθεν προτύπου που καταστρέφει το γνήσιο. Ασκούμε κριτική για το πώς ο μοντερνισμός κατέστρεψε το αστικό περιβάλλον, και αυτή μπορεί να είναι δικαιολογημένη παρατήρηση, αλλά ποια είναι η λύση; Χρειαζόμαστε λιγότερες σχολές, αυστηρότερα κριτήρια και μια κοινή γλώσσα. Υπάρχουν πολύ περισσότεροι αρχιτέκτονες απ’ όσους χρειάζονται και λίγοι είναι καλοί. Ομως όλοι χτίζουν. Στην αρχιτεκτονική δεν ισχύει η δημοκρατικότητα. Πτυχία θα έπρεπε να δίνονται μόνο για λίγες και καλές εργασίες. Μια ριζική μείωση του αριθμού αρχιτεκτόνων ανά τον κόσμο θα έλυνε προβλήματα τόσο της ίδιας της αρχιτεκτονικής πρακτικής όσο και της επαγγελματικής αποκατάστασης των αρχιτεκτόνων».

Με την ίδρυση του ΟΜΑ (Office for Metropolitan Architecture) ξεκινήσατε να ασκείτε την κριτική σας στην αρχιτεκτονική. Οπως το «Εξοδος ή Οι εκούσιοι δεσμώτες της Αρχιτεκτονικής» που παραμένει επίκαιρο.

«Το “Εξοδος” είναι κοινό μας πρότζεκτ με τον Ρεμ, τη Ζωή και τη Μάντελον, οι οποίες είναι εικαστικοί. Οταν το περιοδικό “Casabella” είχε προκηρύξει τον διαγωνισμό “The City as Significant Environment”, επιλέξαμε να παρέμβουμε στο Λονδίνο, όπου και ζούσαμε, για το οποίο ο Ρεμ έλεγε “δεν είναι πόλη, είναι ένα holding pattern (η διαδρομή πτήσης που διατηρεί ένα αεροσκάφος που περιμένει άδεια για προσγείωση)”. Συγκεκριμένα, πάνω στον άξονα Ανατολικού – Δυτικού Λονδίνου βάλαμε δύο τείχη προβάλλοντας την ιδέα ότι η αρχιτεκτονική αντιπροσωπεύει και ενδυναμώνει θεσμούς. Μοιράσαμε τον ενδιάμεσο χώρο σε τετράγωνα, στα οποία εγκαταστήσαμε θεσμούς. Ενα τετράγωνο το ορίσαμε ως χώρο υποδοχής, άλλο στέγαζε λουτρά εμπνευσμένα από τις ρωμαϊκές Θέρμες του Καρακάλλα, το “πάρκο της επιθετικότητας ως χώρο εκτόνωσης των εκουσίων δεσμωτών” κ.λπ., κ.λπ. Το πρότζεκτ το ονομάσαμε “Εξοδος”: ο κόσμος δραπέτευε από έξω προς τα μέσα, δεδομένου ότι το όλο αφορούσε τις αντιστροφές αξιών».

Σήμερα όμως οι πόλεις πληρώνουν το τίμημά τους με αυτήν την «έξοδό» τους.

«Τώρα δεν έχουμε πλέον πόλεις, γιατί έχουν χάσει τη σημασία της οντότητάς τους. Θεωρoύμε τη σύγχρονη πόλη κέντρο εγκλήματος και βίας και την αποφεύγουμε. Κινούμαστε προς τα έξω, συμβάλλουμε σε μια οικοδομική εξάπλωση και η έννοια της δημόσιας σφαίρας, για την οποία μιλά η Χάνα Αρεντ στο βιβλίο της “Η ανθρώπινη κατάσταση”, έχει χαθεί. Ο δημόσιος χώρος της ταυτόχρονης παρουσίας αναρίθμητων προοπτικών και απόψεων που μας εκπροσωπούν έχει εκλείψει. Δεν υπάρχει το κοινό, αξία που δεν συναντάμε πια, πάρα μόνο στις πορείες διαμαρτυρίας. Καθώς η πόλη εξαπλώνεται, φθείρει την ύπαιθρο σαν καρκίνος, με αποτέλεσμα να μην έχουμε ούτε πόλη ούτε ύπαιθρο. Αν πάρουμε τον ορισμό του Χέγκελ, ότι για καθετί υπάρχει το αντίθετο, η σχέση πόλης και υπαίθρου είναι απαραίτητα διαλεκτική, με σαφές το όριο μεταξύ τους. Ωστόσο, ελλείψει κοινών κριτηρίων, η σημερινή αρχιτεκτονική εξελίσσεται σε μια πρακτική πειραματισμού, ατομικισμού και αυτοπροβολής του αρχιτέκτονα. Αυτή η τάση συμβάλλει σταθερά προς την υιοθέτηση μιας πόλης – ναυάγιο και προς την καθοριστική συνταγή κατάρρευσης της αρχιτεκτονικής».

Ομως τα μέτρα περιορισμού που αρχίσαμε να βιώνουμε με την εξάπλωση του κορωνοϊού μάς ωθούν στην εσωστρέφεια.

«Πράγματι, αυτός ο εγκλεισμός σε αναγκάζει να αποσυρθείς από καθετί το κοινό. Τη δεκαετία του ’70 ο αρχιτέκτονας Μάρτιν Πόλι είχε προβλέψει αυτήν τη νέα κατάσταση στο βιβλίο “The Private Future”, όταν δεν υπήρχαν ακόμα υπολογιστές και αναφερόταν στον απομονωμένο άνθρωπο, μέσα στον εαυτό του, συνδεδεμένο ηλεκτρονικά με το περιβάλλον του. Σε αυτό το βιβλίο κοινωνικής προφητείας που δημοσιεύτηκε το 1973 περιγράφει τις προβλέψεις του για ένα απομονωμένο και δυσλειτουργικό μέλλον, με ένα συνεχώς διευρυνόμενο τεχνολογικό μέσο επικοινωνίας, το οποίο αποκόβει το άτομο από τους άλλους και από οποιαδήποτε μορφή κοινωνικής, συναισθηματικής ή σωματικής επαφής. Φαίνεται ότι τώρα το βιώνουμε και, όπως λέει ο Πόλι, “μόνος σε μια κλιματιζόμενη κάψουλα, ναρκωμένος, τρεφόμενος με μουσική και ερωτικές απεικονίσεις, τα μέρη της συνείδησής του να χωρίζονται σε συστατικά που φθάνουν παντού και πουθενά, ο πολίτης του μέλλοντος θα έχει γίνει ένα με το τέλος της προσπάθειας και θα είναι διαχωρισμένος από τη δράση. Οταν φτάσουν οι βάρβαροι, θα τον βρουν σαν κάποιο αρχαίο έλληνα σοφό χαμένο στην ενατένιση, τρομοκρατημένο αλλά και ατρόμητο, να ακούει τον εαυτό του”. Μια περιγραφή που προβλέπει με κυνική ακρίβεια τον σημερινό σέρφερ του Διαδικτύου με το iPod του, που γράφτηκε πολύ πριν από την εμφάνιση του επεξεργαστή κειμένου, του φορητού υπολογιστή, του κινητού τηλεφώνου – πόσω μάλλον του World Wide Web».