Σε ποιον κόσμο;

Είναι σαν την τσεχοφική επιθυμία της επιστροφής. Να επιστρέψουν οι τρεις αδελφές στη Μόσχα. Να επιστρέψουμε κι όλοι εμείς οι υπόλοιποι στην κανονικότητα. Αλλά σε ποια κανονικότητα; Ποιος ήταν αυτός ο ιδανικός κόσμος που στερηθήκαμε την περίοδο της πανδημίας για να νοσταλγούμε τόσο σήμερα;

Δεν είναι ένα ερώτημα για τον μικρόκοσμο – είτε της Ολγας, της Μάσσας και της Ιρίνας είτε οποιουδήποτε άλλου. Είναι για τον μεγάλο, τον ευρύτερο κόσμο. Μέρος της κανονικότητας, αν θα έπρεπε να περιοριστεί κανείς στον γεωπολιτικό χάρτη αυτής της χώρας, ήταν η «τουρκική προκλητικότητα» στο Αιγαίο. Ηταν οι προσφυγικές ροές και η εργαλειοποίησή τους στον Εβρο. Ηταν οι συνθήκες ασφυξίας στη Μόρια και τα υπόλοιπα κέντρα υποδοχής των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου, ήταν η απροθυμία πολλών στην ηπειρωτική Ελλάδα να μοιραστούν το βάρος της προσφυγικής κρίσης. Και ήταν και μια Ευρώπη που έκανε πάντα λίγα και αργά για να θεραπεύσει το πρόβλημα – οποιοδήποτε πρόβλημα.

Αυτή δεν είναι μια κανονικότητα που μπορεί να νοσταλγήσει κανείς. Αλλά δεν είναι και μια πραγματικότητα την οποία μπορεί να αγνοήσει. Ο κόσμος που στερηθήκαμε ήταν ένας κόσμος ελεύθερος. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτό. Ηταν και ένας κόσμος ανασφαλής, ανταγωνιστικός και εύθραυστος όσο ποτέ άλλοτε από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Δεν ήταν πια ένας κόσμος χωρισμένος στα δύο που κρατούσε στη ζωή η ισορροπία του πυρηνικού τρόμου. Ηταν όμως ένας κόσμος κατακερματισμένος, αν και παγκοσμιοποιημένος. Ηταν ο κόσμος μιας αναγκαστικής συγκατοίκησης που στένευε όλο και περισσότερο.

Ο κόσμος, με άλλα λόγια, ασφυκτιούσε πριν του κόψει την ανάσα η καραντίνα. Και τίποτε δεν προμηνύει πως η επιστροφή δεν θα γίνει σε αυτόν ακριβώς τον ανταγωνιστικό, ανασφαλή και εύθραυστο κόσμο. Ή θα γίνει σε έναν κόσμο χειρότερο; Μήπως η πανδημία προσθέσει απλώς νέα βάρη σε αυτά που ήταν ήδη συσσωρευμένα και από τα οποία είναι αδύνατον να απαλλαγεί κανείς; Μήπως ο κόσμος της επόμενης μέρας θα είναι ακόμη πιο ανταγωνιστικός, πιο ανασφαλής και πιο εύθραυστος;

Δεν είναι μόνο η παγκόσμια ύφεση που συνηγορεί στην υπόθεση. Είναι και το γεγονός πως η πανδημία βρήκε πια τον φταίχτη της. Μόνο που η Κίνα δεν είναι μόνο ο ελέφαντας στο δωμάτιο – το πρόβλημα που είναι αδύνατον να μη διακρίνει κανείς. Είναι και ένας ελέφαντας που στα μάτια των άλλων γίνεται όλο και μεγαλύτερος – τόσο μεγάλος ώστε ακόμη και η μειλίχια και προσεκτική Ευρώπη να δηλώνει πως υπήρξε «αφελής» στη σχέση της μαζί της.

Είναι μια παραδοχή, αν όχι μια αυτοκριτική, που δύσκολα θα άλλαζε ακόμη και αν δεν επιβεβαιωνόταν το σενάριο που διακινεί ο Λευκός Οίκος και που μέχρι τώρα θυμίζει σενάριο επιστημονικής φαντασίας: πως ο ιός κατασκευάστηκε σε κάποιο εργαστήριο της επαρχίας Ουχάν και από εκεί ξέφυγε για να κάνει τον κόσμο όχι μόνο λιγότερο ελεύθερο αλλά και φτωχότερο.

Δεν μπορεί να αγνοήσει κανείς τις πολιτικές επιπτώσεις αυτής της νέας φτώχειας. Είναι σε ένα τέτοιο περιβάλλον, το περιβάλλον μιας οικονομικής κρίσης, που πυροδοτούνται πολιτικές κρίσεις. Οι πολιτικές βεβαιότητες της ισχύος ή της δημοφιλίας εξανεμίζονται. Οι ηγεσίες γίνονται πιο αδύναμες. Αλλά εάν σε μια δημοκρατία μια αδύναμη ηγεσία χάνει απλώς τις εκλογές και πηγαίνει σπίτι της, τι γίνεται σε μια μη δημοκρατία; Τι θα συμβεί στην Τουρκία του Ερντογάν; Πώς θα αντιδράσει ο ίδιος ο Ερντογάν;

Αν η αντίδραση είναι η συνηθισμένη, δηλαδή ακόμη μια εξαγωγή μιας εσωτερικής κρίσης, τότε εκείνη η κανονικότητα που κανένας δεν θα ήθελε να επιστρέψει θα επιστρέψει και θα επιστρέψει μεγεθυσμένη. Ακόμη περισσότεροι λεονταρισμοί στο Αιγαίο, κι άλλη εργαλειοποίηση των προσφυγικών ροών, κι άλλες γαλάζιες πατρίδες. Και από την άλλη, λιγότερη προθυμία από την Ευρώπη, την Ευρώπη της ύφεσης, να συμμετάσχει σε ένα ευρωτουρκικό παζάρι για να απαλλαγεί από το πρόβλημα με τη δοκιμασμένη μέθοδο: πληρώνοντας για να κρατήσει η Τουρκία τους πρόσφυγες στο έδαφός της.

Επιστροφή σε μια τέτοια μεγεθυσμένη και επιβαρυμένη κανονικότητα θα σήμαινε πως η υγειονομική κρίση δεν θα είχε απλώς κάποιες επιπτώσεις, αλλά πως θα είχε προκαλέσει μια σειρά από κρίσεις που συνδέονται μεταξύ τους. Με απλά λόγια, η μία κρίση φέρνει την άλλη κι ένα φαινόμενο ντόμινο απειλεί την ούτως ή άλλως εύθραυστη ισορροπία – είτε εμφανιστεί ένα νέο κύμα πανδημίας είτε όχι.

Το μείγμα μοιάζει εκρηκτικό. Είναι το μείγμα των παλιών προβλημάτων σε ένα περιβάλλον νέων προκλήσεων. Πώς αντιμετωπίζει κανείς αυτές τις νέες προκλήσεις σε αυτή τη γωνία της Νότιας Βαλκανικής; Με το πρωθυπουργικό δόγμα που λέει πως «με την Τουρκία υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν πάντα προβλήματα»; Δοκιμάζοντας τα όρια της εξωτερικής του πολιτικής; Μπαίνοντας, αν και πληγωμένος οικονομικά, σε μια κούρσα εξοπλισμών; Περιμένοντας πολλά από τον «αμερικανικό παράγοντα» ή χωρίς να περιμένει τίποτα;

Τα ερωτήματα δεν είναι καινούργια. Κι επειδή δεν είναι καινούργια, σηματοδοτούν ακριβώς αυτό: την επιστροφή σε μια κανονικότητα όπου κανένας δεν θέλει να επιστρέψει.