Η τηλεργασία και οι κίνδυνοι για τα προσωπικά δεδομένα

Σε πλήρη ετοιμότητα βρίσκεται η Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων ενόψει των νέων προκλήσεων, που δημιουργούνται και σε αυτό το πεδίο, μέσω της πανδημίας του κορωνοϊού. Ο Κωνσταντίνος Μενουδάκος, πρόεδρος της Αρχής Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων και επίτιμος πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας μιλώντας στα «ΝΕΑ» επισημαίνει ότι αρκούν τα υπάρχοντα «εργαλεία» για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων. Αναφερόμενος όμως στον θεσμό της τηλεργασίας επισημαίνει ότι «δημιουργεί συνθήκες επικινδυνότητας για τα προσωπικά δεδομένα όχι μόνο του εργαζομένου αλλά και τρίτων προσώπων που αναφέρονται στα ανταλλασσόμενα μηνύματα».

Η συζήτηση για εφαρμογές παρακολούθησης επαφών με σκοπό την ιχνηλάτηση κρουσμάτων κορωνοϊού έχει ήδη ανοίξει. Πόσο δύσκολη είναι η στάθμιση ανάμεσα στα οφέλη για τη δημόσια υγεία και την προστασία των προσωπικών δεδομένων;

Η συζήτηση έχει πραγματικά ανοίξει και απασχολεί όχι μόνο την ελληνική Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα και τις αντίστοιχες εποπτικές Αρχές των χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αλλά και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων. Στις 18 Μαρτίου η ελληνική Αρχή εξέδωσε κείμενο Κατευθυντήριων Γραμμών αναφορικά με την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα στο πλαίσιο της διαχείρισης του Covid-19. Στο κείμενο αυτό, που έχει αναρτηθεί στην ιστοσελίδα της Αρχής, διαγράφονται οι νομικές δυνατότητες επεξεργασίας προσωπικών δεδομένων από της δημόσιες Αρχές και της ιδιωτικούς φορείς με στόχο τον περιορισμό της εξάπλωσης του ιού. Στο ίδιο κείμενο τονίζεται ότι ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων προβλέπει τις κατάλληλες νομικές βάσεις για τη λήψη μέτρων προστασίας της δημόσιας υγείας και παρέχει τη δυνατότητα στον εθνικό νομοθέτη να εξειδικεύσει τις αναγκαίες για τον σκοπό αυτό πράξεις επεξεργασίας. Μόλις πριν από τέσσερις μέρες, στις 21 Απριλίου, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων εξέδωσε Κατευθυντήριες Γραμμές αφενός για τη χρήση δεδομένων θέσης και μέσων εντοπισμού επαφών και αφετέρου για την επεξεργασία δεδομένων υγείας στην πραγματοποίηση επιστημονικών ερευνών στο πλαίσιο της προσπάθειας καταπολέμησης της πανδημίας. Και σε αυτά τα κείμενα υπογραμμίζεται ότι το νομικό πλαίσιο για την προστασία των δεδομένων ανταποκρίνεται στην ανάγκη αντιμετώπισης της πανδημίας και παραλλήλως διασφαλίζει τα θεμελιώδη δικαιώματα.

Ολο και περισσότεροι εργαζόμενοι απασχολούνται με καθεστώς τηλεργασίας. Ποιους κινδύνους κρύβει η διαδικασία για τα προσωπικά δεδομένα;

Η τηλεργασία που πραγματοποιείται μέσω της ανταλλαγής μηνυμάτων μεταξύ του υπολογιστή του εργοδότη και του υπολογιστή του εργαζομένου, ο οποίος δεν βρίσκεται στο καταρχήν προστατευμένο περιβάλλον του χώρου εργασίας αλλά στο σπίτι του, δημιουργεί συνθήκες επικινδυνότητας για τα προσωπικά δεδομένα όχι μόνο του εργαζομένου αλλά και τρίτων προσώπων που αναφέρονται στα ανταλλασσόμενα μηνύματα. Ετσι οι υποχρεώσεις των φορέων, δημόσιων Αρχών και ιδιωτικών επιχειρήσεων, αναφορικά με την τήρηση των κανόνων προστασίας των προσωπικών δεδομένων αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα. Για τον λόγο αυτόν η Αρχή εξέδωσε στις 15 Απριλίου Κατευθυντήριες Γραμμές για τη λήψη μέτρων ασφαλείας στο πλαίσιο τηλεργασίας με στόχο την ευαισθητοποίηση των υπευθύνων επεξεργασίας, των εκτελούντων την επεξεργασία, των εργαζομένων και γενικότερα του κοινού αναφορικά με τους κινδύνους για τα προσωπικά δεδομένα και την ιδιωτικότητα, αλλά, ταυτόχρονα, και τις σχετικές υποχρεώσεις που απορρέουν από τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων και τον σχετικό εθνικό νόμο 4624/2019. Τα μέτρα αυτά αφορούν κυρίως την πρόσβαση στο δίκτυο, τη χρήση εφαρμογών ηλεκτρονικού ταχυδρομείου/ανταλλαγής μηνυμάτων, τη χρήση τερματικής συσκευής και τον τρόπο πραγματοποίησης τηλεδιασκέψεων. Και αυτές οι Κατευθυντήριες Οδηγίες είναι αναρτημένες στην ιστοσελίδα της Αρχής.

Η αντιμετώπιση του κορωνοϊού μπορεί να αποτελέσει όχημα για τη συρρίκνωση της ψηφιακής ασφάλειας και των προσωπικών δεδομένων των πολιτών;

Διατυπώνεται και από ορισμένους σημαντικούς διανοούμενους ο φόβος ότι τα περιοριστικά των ελευθεριών μέτρα που δικαιολογημένα επιβάλλονται αυτή την περίοδο για τις ανάγκες καταπολέμησης της πανδημίας, εξυπηρετούν τις κρατικές εξουσίες, οι οποίες δεν θα εγκαταλείψουν τις δυνατότητες ελέγχου που έχουν αποκτήσει. Δεν πιστεύω ότι ένα δημοκρατικό κράτος περίμενε αυτή τη συγκυρία για να μονιμοποιήσει νομοθεσία αντίθετη όχι μόνο στο Σύνταγμά του, αλλά και σε διεθνείς ή και διακρατικούς κανόνες, στους οποίους έχει προσχωρήσει. Για την υιοθέτηση τέτοιων νόμων και κανονισμών δεν χρειάστηκε να προηγηθούν μέτρα «νομιμοποιημένα» λόγω εξαιρετικών καταστάσεων. Αλλωστε, είναι πάντοτε δυνατή η επίκληση κάποιου δικαιολογητικού λόγου. Σημειώνω ότι ο χρόνος ισχύος των διατάξεων των πρόσφατων Πράξεων Νομοθετικού Περιεχομένου που αφορούν επεξεργασία προσωπικών δεδομένων συναρτάται με τη συνδρομή των συνθηκών που επέβαλαν την έκτακτη αυτή νομοθέτηση.

Μπορεί η νέα πραγματικότητα να αντιμετωπιστεί με τα υπάρχοντα «εργαλεία» ή θα απαιτηθούν νέες νομοθετικές παρεμβάσεις;

Είναι βέβαιο ότι το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο προστασίας των προσωπικών δεδομένων αρκεί για την αντιμετώπιση των κινδύνων που δημιουργούνται από φαινόμενα, όπως η πανδημία Covid-19. Τόσο οι κανόνες του Συμβουλίου της Ευρώπης και της Ευρωπαϊκής Ενωσης, όσο και το Ελληνικό Σύνταγμα, που είναι μάλιστα αυστηρότερο, επιτρέπουν την αντιμετώπιση τέτοιων καταστάσεων. Στην Ελλάδα, ειδικότερα, είναι δυνατή η λήψη των αναγκαίων περιοριστικών μέτρων χωρίς να χρειαστεί αναστολή συνταγματικών δικαιωμάτων και εγγυήσεων.

Ενας μεγάλος στόχος για την ταχύτερη απονομή της Δικαιοσύνης είναι η ψηφιοποίηση των δικογράφων και δευτερευόντως κάποιων διαδικασιών, όπως οι διασκέψεις των δικαστηρίων. Εχουν απασχολήσει την Αρχή οι τρόποι μέσα από τους οποίους θα εξασφαλιστεί η ασφαλής διαχείριση ενός τόσο μεγάλου όγκου ευαίσθητων προσωπικών δεομένων των πολιτών;

Το ζήτημα δεν έχει απασχολήσει την Αρχή. Πραγματικά θα ενταχθεί σε ψηφιοποιημένο περιβάλλον μεγάλος όγκος δεδομένων που έχουν μάλιστα ιδιαιτερότητες και ευαισθησίες. Να μην ξεχνάμε όμως ότι και άλλοι τομείς του ψηφιακού κράτους διαχειρίζονται τεράστιο όγκο δεδομένων με ευαισθησίες. Σε όλες τις περιπτώσεις καθοριστικό ρόλο έχει ο ορθός σχεδιασμός των υποδομών πληροφορικής και δικτύων, λαμβανομένων ιδίως υπόψη των ζητημάτων ασφαλείας και εν γένει προστασίας δεδομένων. Ιδιαίτερα κρίσιμης σημασίας θεωρείται η εφαρμογή της προστασίας δεδομένων εκ σχεδίασης και ορισμού.