«Με ένα τούβλο χτίζει καθεδρικούς ναούς»

Είναι ένας από τους έλληνες αρχιμουσικούς που μπορούν να καταθέτουν τα διαπιστευτήρια της διεθνούς σταδιοδρομίας τους – και μάλιστα χωρίς θόρυβο – εντός και εκτός Ελλάδας. Ο πρώην καλλιτεχνικός διευθυντής της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών είναι σήμερα καθηγητής διεύθυνσης ορχήστρας στην Ακαδημία Μουσικής και Παραστατικών Τεχνών της Φρανκφούρτης. Η σχέση του με τον Μπετόβεν ξεκινάει από ένα περιστατικό της νεανικής ηλικίας, όπως εξομολογείται στη συνέντευξη, για να εξελιχθεί σε μια σχέση ζωής (χωρίς υπερβολή). Το αποδεικνύουν άλλωστε οι περγαμηνές του.

Οταν ξεκίνησα να σπουδάζω διεύθυνση ορχήστρας, μου είπε κάποια στιγμή ο πατέρας μου, ο οποίος ήταν επί πολλά χρόνια πρώτο όμποε στην Κρατική Ορχήστρα Αθηνών: «Εγώ πιστεύω ότι αν ένας μαέστρος μπορεί να διευθύνει καλά τις 9 Συμφωνίες του Μπετόβεν, μπορεί να διευθύνει τα πάντα». Εγώ με την αλαζονεία της νιότης δεν έδωσα σημασία, λέγοντας μέσα μου πόσο ξεπερασμένη τεχνικά είναι αυτή η μουσική και πως βρισκόμασταν στον 20ό αιώνα με Στραβίνσκι, Μπάρτοκ κ.ά. Με την πάροδο του χρόνου βέβαια συνειδητοποίησα – αρκετά νωρίς – ότι εν πολλοίς είχε δίκιο. Σε τεχνικό επίπεδο, αλλά και από άποψη μουσικής ωριμότητας, δεν υπάρχουν πολλά πράγματα που συγκρίνονται με την πρόκληση να παίξει ο μουσικός ή να διευθύνει ο αρχιμουσικός έργα του. Τελικά είναι ένας συνθέτης που με συνόδευσε αδιαλείπτως,  ο συνθέτης που με συνόδευσε κατεξοχήν στα πρώτα 23 χρόνια της επαγγελματικής  πορείας/σταδιοδρομίας μου. Στις εξετάσεις για το μεταπτυχιακό στο Μόναχο διηύθυνα, μεταξύ άλλων, την 8η Συμφωνία. Στην εναρκτήρια συναυλία μου ως καλλιτεχνικός διευθυντής της Φιλαρμονικής της Κωνσταντίας διηύθυνα την «Ηρωική». Στην αποχαιρετιστήρια συναυλία μου την «Ποιμενική» (μαζί με τη «Φανταστική» του Μπερλιόζ). Ως διευθυντής της ΚΟΑ οργάνωσα κύκλο Μπετόβεν και διηύθυνα όλες τις Συμφωνίες του. Και στις 28 του περασμένου Φεβρουαρίου διηύθυνα στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών το Κοντσέρτο για βιολί και ορχήστρα σε ρε μείζονα (έργο 61) και την «Ποιμενική».

Δεν υπάρχει ένας ήχος στον Μπετόβεν. Επιδέχεται τόσες ερμηνείες και αναλύσεις όσες και οι ακροάσεις του από διαφορετικούς ανθρώπους. Συγκρίνεται ο Μπετόβεν του Κάραγιαν με τον Μπετόβεν του Ρότζερ Νόρινγκτον; Ή του Τσελιμπιτάκε με εκείνον του Αρνονκούρ; Του Κλάιμπερ με τον Μπετόβεν του Αμπαντο; Ο καθένας τον ερμηνεύει σύμφωνα με τη δική του προσωπικότητα.

Από τη βιογραφία του και τη μελέτη των έργων γνωρίζουμε ότι δεν είχε ευκολίες. Η κάθε του σύνθεση είναι μια μάχη. Πάνω στα χειρόγραφα γίνεται «σφαγή» με σημειώσεις, διορθώσεις,  διαγραφές μέτρων. Προσπαθούσε να αποστάξει τη μουσική. Η 5η Συμφωνία τι είναι ουσιαστικά; Τέσσερις νότες – τρεις και μία. Ξεκινάει το μοτίβο και επανέρχεται με διαφορετικές εκδοχές στα επόμενα μέρη. Ας το πούμε έτσι: με ένα τούβλο χτίζει καθεδρικούς ναούς. Για να φτάσει σε αυτό το σημείο, όμως, δίνει μάχη. Δεν είναι σαν τον Μότσαρτ που γράφει σαν νεράκι. Νομίζω μάλιστα ότι αυτή η πάλη είναι που βγαίνει στην επιφάνεια και συγκινεί. Θέλει τρομακτική ενέργεια για να αναδυθεί, επειδή δεν είναι ποτέ αυτονόητη μουσική. Δεν περιμένεις αυτό που θα συμβεί. Σε εκπλήσσει.

Μία από τις δυσκολίες για όποιον καλείται να ερμηνεύσει το έργο του είναι η «πορεία κόντρα στο ρεύμα». Με πιο τεχνικούς όρους: Ο Μπετόβεν συχνά διαταράσσει την ιεραρχία του μέτρου. Στη θέση μιας ελαφριάς άρσης, για παράδειγμα, βάζει ένα σφορτσάτο, έναν τονισμό. Και ο ερμηνευτής πρέπει να δώσει εκεί την ενέργεια, σε πείσμα του αναμενόμενου. Μία άλλη δυσκολία είναι το μεστό νόημα και ο «πυρηνικός» τρόπος λειτουργίας. Ο εκτελεστής πρέπει να πιαστεί από ένα μικρό μοτίβο και να δημιουργήσει μια γραμμή, μια φόρμα, έτσι ώστε να μην είναι αποσπασματικό και αφόρητο το παίξιμο. Η «εμμονή» πρέπει να μετουσιωθεί σε πορεία. Αφήνω χώρια τις τεχνικές δυσκολίες, όπως οι περιορισμοί του οργάνου, που δεν τον πολυενδιέφεραν.

Είναι τόσο πολυπαιγμένος που τα έργα του είναι επιβαρυμένα από μια παράδοση. Με την πάροδο του χρόνου το έργο έχει συσσωρεύσει κατάλοιπα και συνήθειες, έτσι ώστε είναι δύσκολο να δεις την πραγματική πρόθεση του δημιουργού κάτω από τόσα στρώματα. Είναι όπως ένας πίνακας μεγάλου ζωγράφου, τον οποίο προσπαθούν να επιδιορθώσουν από χαρακιές και φθορές, αλλά με τρόπο άγαρμπο. Λίγο φεύγουν τα περιγράμματα, λίγο αλλοιώνεται η ποιότητα του λαδιού, λίγο κρύβονται οι αυθεντικές πινελιές. Ψάχνουμε, λοιπόν, πάντα τι ήθελε ο Μπετόβεν και τι έχει μείνει ως κατάλοιπο από γενιές ερμηνειών, η καθεμιά από τις οποίες θεωρούσε ότι ακολουθούσε μια παράδοση.

Δεν πιστεύω ότι κινδυνεύει από κανέναν η μουσική του. Από τη δική μου την εκτέλεση ούτε πρόκειται να αναδειχθεί ούτε να καταστραφεί. Είναι μονίμως μεγαλύτερος από όλους εμάς, που τον ερμηνεύουμε. Εκείνο που μπορεί να συμβεί με την υπερβολική έκθεσή του είναι να εμφανιστεί πιο ανώδυνος απ’ όσο στην πραγματικότητα. Να μη συνειδητοποιούμε ποια επαναστατική καινοτομία κρύβεται πίσω από την Τρίτη Συμφωνία, για παράδειγμα. Ο Μπετόβεν, άλλωστε, ήταν σαφέστατα γοητευμένος από τον μύθο του Προμηθέα.

Θα μπορούσα να μιλάω με τις ώρες για τα παραδείγματα που αποδεικνύουν την επαναστατικότητά του. Θα περιοριστώ σε τρία. Στην Πρώτη Συμφωνία – σε ντο μείζονα – ξεκινάει με μία πτώση στη φα μείζονα. Σε λάθος τονικότητα, δηλαδή. Βάζει δύο ακόρντα και σταματάει. Οποιοσδήποτε ακούσει τα τρία πρώτα δευτερόλεπτα θα δει ότι υπάρχουν μόνο δύο συγχορδίες και μετά παύση. Μας σοκάρει με την πρώτη του νότα. Και από εκεί και πέρα δεν σταματάει να μας εκπλήσσει. Το πρώτο μέρος της «Ηρωικής» κρατάει περισσότερο από ολόκληρες συμφωνίες μέχρι την εποχή της – του Μότσαρτ ή του Χάιντν. Παίρνει τη φόρμα και τη διευρύνει πέρα από τα γνωστά όρια. Αλλο επαναστατικό: βάζει χορωδία και σολίστες τραγουδιού στην 9η Συμφωνία. Το φορτίο του υπήρξε πολύ βαρύ για τους επιγόνους. Ο Μπραμς έφτασε να γίνει 43 ετών για να δώσει την πρώτη του Συμφωνία. Και ήταν βαριά η σκιά του στον Σούμαν.

Θέλω να επανέρχομαι σε όλα του τα έργα, χωρίς υπερβολή. Αλλά η αλήθεια είναι ότι η συγκίνηση που ένιωσα την πρώτη φορά που διηύθυνα την 9η Συμφωνία του δεν συγκρίνεται με πολλά πράγματα. Είναι τρομερό έργο και είναι συγκλονιστική η επίδρασή του στο κοινό. Συγκλονιστικά, όμως, είναι και κάποια έργα του μουσικής δωματίου, όπως κουαρτέτα εγχόρδων, σονάτες για πιάνο, η «Σονάτα της Ανοίξεως» ή «του Κρόιτσερ» για βιολί…

Εχω διευθύνει πολλές φορές την «Ποιμενική» στη διαδρομή και πλέον έχω προσωπικές σημειώσεις στις πάρτες που τις δίνω στους μουσικούς για να μη χάνουμε χρόνο στις πρόβες. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν μέτρα που κάθε φορά τα ξανακοιτάζω και τα αλλάζω, όπως εκεί που σημειώνει ο Μπετόβεν ότι εκφράζουν «αισθήματα ευγνωμοσύνης μετά το τέλος της καταιγίδας».

Δεν μπορείς να μην πάρεις πρωτοβουλία κατά την εκτέλεση της μουσικής. Δεν μπορεί απλώς να παίξεις τις νότες, κάποιο νόημα μεταδίδεις με τη μουσική. Γι’ αυτό και όλες οι προσπάθειες «αντικειμενοποίησής» της αποτυγχάνουν. Αλλο να τη φρεσκάρουμε, άλλο να προσπαθήσουμε να βρούμε το αληθινό της νόημα ή να φτάσουμε κοντά στην πρόθεση του συνθέτη και άλλο να κάνουμε «ό,τι λέει η παρτιτούρα». Αυτό είναι άτοπο. Δεν μπορείς να ξεφύγεις από την ευθύνη να ερμηνεύσεις το έργο.

Η ιστορία βάζει εκ των υστέρων τις ετικέτες στη μουσική. Οταν γράφει κανείς δεν λέει «τώρα θα γράψω μπελκάντο ή ρομαντικά». Ο Μπετόβεν διεύρυνε τα όρια και από εκεί κι έπειτα μεγάλωσε η ορχήστρα, η διάρκεια των έργων, εξελίχθηκαν τα όργανα. Ο ήχος άρχισε να γίνεται πιο πλούσιος σε αρμονικούς, πιο «ζεστός» – το λέω όσο το δυνατόν περιγραφικά. Αντιστρόφως, όταν αυτό θεωρήσαμε ότι αμβλύνει τις γωνίες και μαλακώνει τα χρώματα, υπήρξε ένα κίνημα που θέλησε να ξαναπροσεγγίσει τη μουσική του Μπετόβεν και άλλων παλαιότερων σύμφωνα με τα όργανα και τις πιο ευέλικτες ταχύτητες της εποχής. Με λιγότερες καμπύλες και περισσότερες «γωνίες». Λιγότερο σκοτεινός ήχος και πιο αιχμηρός, με απότομες μεταπτώσεις. Από εδώ προκύπτει – υπεραπλουστευτικά – το δίλημμα «κλασικός ή ρομαντικός». Αφορά το γενικότερο αισθητικό ιδεώδες, και όχι μόνο την ερμηνεία συγκεκριμένων έργων.

Δεν ήταν λαϊκιστής και δεν προσπάθησε να κολακεύσει το κοινό αίσθημα. Για πολλούς ήταν μια δύστροπη έως και αφόρητη προσωπικότητα. Επηρεάστηκε από την εποχή του – ήταν τέκνο του Διαφωτισμού -, αλλά τη διαμόρφωσε εξίσου. Υπάρχουν πολλές συμφωνίες μέσα στην ιστορία οι οποίες ξεχάστηκαν και δεν παίζονται. Για κάθε Μότσαρτ και Μπετόβεν υπάρχει ένας Φέρντιναντ Ρις, ένας Τσέρνι ή μια Εμιλι Μάγερ. Τα έργα τους έχουν εξαφανιστεί και δεν τους γνωρίζει το ευρύ κοινό.