«Η μουσική του είναι η ζωή που θα ήθελα»

Για τις ανάγκες της συνέντευξης, όπως μάς εξομολογήθηκε ο ίδιος, ο Γιώργος Κουμεντάκης μπήκε στη διαδικασία να ψάξει από την αρχή μουσικές, να ξεσκαρτάρει αναμνήσεις, να ξανακούσει CD. Για εμάς, από την άλλη, προέκυψε μια από εκείνες τις πτυχές της εργογραφίας που ανασύρονται ξαφνικά ύστερα από χρόνια. Ο λόγος για τη σύνθεσή του «Η προνύμφη και η νυχτοπεταλούδα του L.van B.» από το έργο «Μεσόγειος έρημος» (1998 – 2000). Εκτός από τις μεμονωμένες εκτελέσεις του στην Ελλάδα και το εξωτερικό, είχε ακουστεί στο «Για πάντα» του Δημήτρη Παπαϊωάννου (Φεστιβάλ Χορού Καλαμάτας, 2001), αλλά και στο «Πριν», μια συναυλία με έργα του συνθέτη στη Μικρή Επίδαυρο το 2005. Μια μικρή χειρονομία προς τον κορυφαίο γερμανό συνθέτη που προέκυψε νωρίς.

Ποια ήταν η πρώτη «συνειδητοποιημένη» επαφή σας με το έργο του Μπετόβεν και πώς θυμάστε να επιβιώνει μέσα στο πέρασμα των χρόνων;

Ο Μπετόβεν είχε μπολιάσει τη μουσική μου ζωή από την παιδική ηλικία σαν ένα αναπόσπαστο κομμάτι του εαυτού, σαν μια εκ γενετής σχέση. Δύσκολα την αγνοείς. Δύσκολα περνά απαρατήρητη. Είναι ίσως μαζί με τον Μπαχ οι δυνατότεροι μουσικοί μαγνήτες που μαγνητίζουν βαθιά την ψυχή και διεγείρουν τη χημεία του οργανισμού μας. Τα σπουδαία μουσικά έργα δίνουν την εντύπωση ότι υπήρχαν ανέκαθεν, ότι η αρχή τους χάνεται στους πρωτόπλαστους και ότι παραμένουν άφθαρτα, ανέγγιχτα, σώα και αβλαβή. Η μουσική του Μπετόβεν ήταν και παραμένει για μένα η ζωή που θα ήθελα να έχω: ήρεμη αλλά και ταραχώδης, προβλέψιμη αλλά και απρόβλεπτη, πολιτισμένη αλλά και απολίτιστη, αγαστή αλλά και αβυσσαλέα, πάντα παρηγορητική, πάντα ελκυστική, πάντα υπερβατική.

Αν ξεφύγουμε από την αυτόματη εντύπωση ειδικών και μη ότι πρόκειται για έναν δημιουργό στην κορυφή της σύνθεσης, πώς μπορεί ένας άνθρωπος της μουσικής να ορίσει το μεγαλείο του;

Το μουσικό του οικοδόμημα είναι φτιαγμένο με συναισθηματικές αντιθέσεις και σύνθετα αρμονικά γεγονότα/πλέγματα. Αυτό που πάντα με συγκλονίζει είναι οι κρυμμένες μελωδίες που βρίσκονται στις αρμονίες του. Μελωδίες που ξεπηδούν από τον τριγμό των συγχορδιών. Τις περισσότερες φορές μένουμε στο εξωτερικό περίβλημα που είναι και το πρώτο επίπεδο ανάγνωσης. Η μαγεία όμως βρίσκεται στα κάτω στρώματα. Θέλει άσκηση του αφτιού για να τα συλλάβουμε, αλλά αν το πετύχουμε, τότε ξεκινά η πραγματική απόλαυση της ακρόασης.

Ποιον Μπετόβεν προτιμάτε να ακούτε; Αυτόν που αναδεικνύει τη δεξιοτεχνία ενός σολίστ ή εκείνον που αναδεικνύεται μέσα από απλές, εκφραστικές γραμμές; Μπορείτε να ανακαλέσετε παραδείγματα από καλλιτέχνες, ηχογραφήσεις ή συναυλίες;

Η δεξιοτεχνία δεν με εντυπωσιάζει ιδιαίτερα στις μέρες μας, γιατί έχει κατακτηθεί από πολλούς και σε πολλές περιοχές του πλανήτη μας. Αλλωστε η απόλυτη μουσική αποτυπώνεται σε ικανοποιητικό  βαθμό στην παρτιτούρα.

Το μεγάλο ταξίδι για μένα είναι η ερμηνευτική αποκάλυψη της μουσικής γραφής. Σ’ αυτή την περιπέτεια δεν υπάρχουν πολλοί συνοδοιπόροι και οι εκλεκτοί δεν κρύβονται. Βέβαια και σε αυτό το πεδίο υπάρχουν άπειρες απόψεις, γι’ αυτό τη δική μου την παρουσιάζω με συστολή: «Συμφωνίες» με τον Nikolaus Harnoncourt, «Σονάτες για πιάνο» με τον Michaël Lévinas, Κουαρτέτα εγχόρδων με το Borodin String Quartet, «Missa Solemnis» με τον John Eliot Gardiner.

Ενα στοιχείο που μπορεί να περνάει σε δεύτερο επίπεδο είναι το «χιούμορ» στις συνθέσεις του: στις «Παραλλαγές Diabelli», για παράδειγμα. Πώς και πού μπορούμε να το διακρίνουμε, πίσω από τη μουσική εμβάθυνση ή ενίοτε τη μελαγχολική διάθεση που του πιστώνουμε;

Οι 33 Παραλλαγές Diabelli op. 120 είναι ένα εξαιρετικά τολμηρό έργο με καινοτόμες, ριζοσπαστικές ιδέες σπάνιας ευφυΐας. Αλλωστε δεν είναι στοιχεία της ευφυΐας το χιούμορ, ο αυτοσαρκασμός αλλά και οι συναισθηματικές μεταπτώσεις; Ο συνθέτης ανατρέπει το θέμα με μεθόδους παρωδίας, δεν ανταγωνίζεται όμως την απλότητά του, ανταγωνίζεται τον ίδιο του τον εαυτό, φτιάχνοντας ένα κορυφαίο έργο ακραίας γραφής. Είναι σαν ένα κόμικ με 33 εικόνες που επιμελώς απομακρύνονται από το αρχικό βαλς και που παλεύουν μεταξύ κωμικού και δραματικού τόνου φτάνοντας στη θλίψη, έτσι όπως ήταν μάλλον και η ζωή του.

Ποιο είναι το στοιχείο που συνήθως σας συγκινεί σε μια συναυλία με έργα του και ποιο εκείνο που μπορεί και να σας θυμώσει;

Τα συμφωνικά κυρίως έργα του Μπετόβεν θεωρούνται έργα ρεπερτορίου και γι’ αυτό σπάνια τους αφιερώνουν τις πρόβες που χρειάζονται για να αποκαλύψουν τη μαγεία τους, πέρα των αναμενόμενων.

Στη μουσική δωματίου τα πράγματα είναι λίγο καλύτερα. Στα πιανιστικά υπάρχουν ακόμα εκπλήξεις από τις νεότερες γενιές πιανιστών. Γενικώς πιστεύω ότι οι πιανίστες είναι αυτοί που κρατούν ακόμα την κλασική παράδοση ζωντανή και κάποιοι τραγουδιστές, σε σχέση με τους μαέστρους που τις περισσότερες φορές εξαργυρώνουν τη μουσική μυσταγωγία με θεατρικούς όρους πιο κοντά στο παραπλανητικό star system και λιγότερο στην ουσία της μουσικής πράξης.

Η ακρόαση της μουσικής του είναι τελικά μια διαρκής σχέση «μαθητείας» μαζί του; Πώς αλλιώς θα την προσδιορίζατε;

Ο Μπετόβεν θα μπορούσε να είναι το πρότυπο του δασκάλου; Δεν ξέρω. Δεν έχω ακόμα καταλάβει αν θα ήθελα να ζω στην εποχή του και να τον γνώριζα. Κάποια στιγμή στη ζωή μου επέλεξα στη θέση της επιμελούς γνώσης, την εμπειρία της μουσικής μνήμης. Αυτό προσπαθώ να υπάρχει καθημερινά μέσα μου, καθαρό, διαυγές, πλούσιο και φωτεινό. Σε αυτόν τον δρόμο η μουσική του είναι πολύτιμη. Δεν σας κρύβω ότι με έχει επηρεάσει βαθιά. Μικρή κατάθεση το πιανιστικό μου κομμάτι με τίτλο «Η προνύμφη και η νυχτοπεταλούδα του L.van B.» από τον κύκλο «Μεσόγειος Ερημος».

Εάν μένατε μόνος σε ένα απόμερο νησί του Αιγαίου ποιες μουσικές του θα επιλέγατε για μια προσωπική τελετουργία;

Τα τελευταία κουαρτέτα και σονάτες. Επίσης την Εβδομη και την Ενατη συμφωνία, αλλά και την Missa Solemnis.

Εάν σας ζητούσαν μια μουσική του για το ξεκίνημα του μαθητικού ωραρίου στα σχολεία της χώρας, ποια θα προτείνατε;

Το Allegretto από την τρίτη κίνηση, από τη σονάτα για πιάνο No. 17, Op. 31/2, Tempest.

Πιθανότατα όσα προηγήθηκαν να μη φτάνουν για να αποτυπώσουν την ουσία ενός κορυφαίου. Μπορείτε να συμπληρώσετε όσες λέξεις θέλετε δίπλα στο όνομα Μπετόβεν…

Πρωτοπόρος, ιδεολόγος, μοναχικός, δύσκολος, σχολαστικός, επαναστατικός, σιωπηλός, απαιτητικός, δραματικός, προφητικός, υπερήφανος, ανεξάρτητος, πεισματάρης, πονεμένος, μέγας.