Ενας ζωγράφος για την εποχή μας

Μοναχικές γυναίκες κοιτάζουν έξω από τα παράθυρα των υποφωτισμένων δωματίων τους. Φανάρια αναβοσβήνουν χωρίς όμως να υπάρχει κανένας για να υπακούσει τις «εντολές» τους. Αδειοι δρόμοι που εκπέμπουν μια μελαγχολία και μια σχεδόν απόκοσμη ηρεμία που πλανάται πάνω από «παγωμένα» καταστήματα. Οι άνθρωποι είναι εδώ, ο εσωτερικός τους κόσμος αναζητείται. Είναι μόνοι, αυτοέγκλειστοι, αναμένουν ένα σήμα από το μέλλον, το «μετά» που κανείς δεν γνωρίζει πότε θα έρθει. Εικόνες, δηλαδή, που μοιάζουν βγαλμένες από τις ημέρες της καραντίνας μας, αλλά προϋπήρξαν. Είναι στιγμιότυπα από πίνακες ζωγραφικές του περασμένου αιώνα. Είναι τα έργα του κορυφαίου αμερικανού καλλιτέχνη Εντουαρντ Χόπερ, οι πίνακες του οποίου «επανεκτιμούνται» την τελευταία περίοδο, ενώ ο ίδιος κερδίζει συνεχώς τον τίτλο του «ζωγράφου της εποχής μας».

Τις τελευταίες εβδομάδες, τα έργα του κυκλοφόρησαν ευρέως στο Διαδίκτυο συνοδεύοντας άρθρα για την ψυχολογία της καθημερινότητάς μας. Οι μοναχικές εικόνες των αμερικανικών πόλεων, πριν και μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ανέβηκαν κατά χιλιάδες στο Instagram συνοδεύοντας σχόλια στο Facebook και το Twitter. Κι έκαναν πολλούς αρθρογράφους, όπως ο Γερμανός Μάρκους Βέλερ, να σχολιάσουν πως «Είμαστε όλοι πίνακες του Eντουαρντ Χόπερ τώρα». Η δουλειά του ήρθε ξανά στην επιφάνεια αφού δείχνει να συλλαμβάνει τη συλλογική συνείδηση της εποχής μας, την κοινωνική απόσταση. Το κοντά γίνεται μακριά και το γεμάτο άδειο για λόγους προφύλαξης, κάνοντας να φαίνεται μάλλον ειρωνική η άποψη που εξέφρασε κάποτε ο ίδιος ο Χόπερ πως «αυτό το πράγμα με τη μοναξιά είναι υπερβολικό». Ακόμα κι έτσι, ωστόσο, αυτή η αποτύπωση της εξατομικευμένης σύγχρονης ζωής μπορεί να μας βοηθήσει να εκτιμήσουμε τις διαφορετικές εκφάνσεις της απομόνωσης.

Ο Eντουαρντ Χόπερ γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη το 1922 κι όπως πολλοί καλλιτέχνες πάλεψε με την κατάθλιψη. Ωστόσο, οι καμβάδες του – χάρτες της σύγχρονης μοναχικότητας, της απόκοσμης έως απειλητικής «απάθειας» – ποτέ δεν προκάλεσαν απόγνωση. Υπάρχει πάντα ένα μεγάλο φως που τους λούζει, ένα ζωηρό χρώμα και μια φροντίδα στη φόρμα που τους καθιστά πολύσημα έργα τέχνης. Γι’ αυτό και σήμερα μοιάζουν να έρχονται σε διάλογο με την πανδημία και τους εσωτερικούς μας δαίμονες στην απομόνωση και όχι να υποτάσσονται σε αυτούς. Οι ήρωές του όλοι κρατούν αποστάσεις από πράγματα και καταστάσεις. Τα τοπία του είναι μακριά κι έρημα. Ακόμα κι όταν υπάρχει ανθρώπινη παρουσία, αυτή είναι σχεδόν απρόσωπη. Οι πίνακές του φτιάχνουν ένα κλειστό σύμπαν με ήπια πάντα μελαγχολία. Δεν είναι τυχαίο πως λάτρης των εικόνων του ήταν ο Αλφρεντ Χίτσκοκ, ο οποίος λέγεται πως εμπνεύστηκε την έπαυλη των Μπέιτς στο «Ψυχώ» από έναν πίνακα του ζωγράφου όπου ένα παράξενο παλιό κτίσμα βρίσκεται απομονωμένο εξαιτίας μιας σιδηροδρομικής γραμμής που περνάει δίπλα της.

Πριν από λίγες εβδομάδες οι περισσότεροι από μας ζούσαμε σε φρενήρεις ρυθμούς, μια ζωή γεμάτη δουλειά, βιασύνη, ίσως και ανθυγιεινές συνήθειες. Τώρα, καταλήγουμε μόνοι, να δουλεύουμε με τις πιτζάμες από τη θαλπωρή του κρεβατιού μας. Και κάπως έτσι, η καθημερινότητά μας άρχισε να μοιάζει με την πραγματικότητα του πίνακα του Χόπερ «Morning sun» (1952) όπου δείχνει τη σύζυγό του Τζο. Λουσμένη στο φως, φορώντας ένα ανάλαφρο φόρεμα, η γυναίκα δείχνει να είναι αποκομμένη από τον κόσμο κοιτώντας το παράθυρό της. Οπως και οι περισσότεροι ήρωες του ζωγράφου, ποζάρει μόνη της και δείχνει να είναι κυρίαρχος της δικής της απόστασης από τη μητρόπολη που βρίσκεται έξω από το διαμέρισμά της.

Ενώ εμείς βρισκόμαστε κλεισμένοι στα σπίτια σας, πολεμώντας με την απομόνωσή μας τον αόρατο εχθρό, εκεί έξω οι γειτονιές μας αρχίζουν να μοιάζουν ολοένα και περισσότερο στους πίνακες του Χόπερ. Στο «Automat» του 1927 όπου μία μοναχική καλοντυμένη γυναίκα παίρνει τον καφέ της σ’ ένα άδειο κατάστημα, σκυθρωπή, αφηρημένη, βυθισμένη στις σκέψεις της. Ή και στο «Nighthawk» του 1942 που φέρνει σε πρώτο πλάνο ένα ήσυχο μπαρ. Οι θαμώνες του στέκονται πίσω από την μπάρα, μακριά ο ένας από τον άλλον. Η σιωπηλή παρουσία τους διαπερνά το τζάμι της βιτρίνας του καταστήματος κι ενώνεται με τους τριγύρω δρόμους της περιοχής που στερούνται ζωής. Από τις μαύρες φιγούρες, ξεχωρίζουν ο λευκοντυμένος μπάρμαν και μια ξανθιά συνοδός πελάτη με το πορτοκαλί της φόρεμα. Διόλου τυχαία, πολλοί πειραματιστές της συγκυρίας «ξαναζωγράφισαν» τον πίνακα στο σημερινό Facebook αδειάζοντάς τον από θαμώνες.

Στον σύγχρονο τρόπο ζωής – προ κορωνοϊού – συνήθως επιλέγουμε τη μοναξιά για να αισθανόμαστε ελεύθεροι. Αν ο Χόπερ με τη δουλειά του μπορεί να μας διδάξει κάτι, αυτό δεν είναι σίγουρα η λαχτάρα της επιστροφής σε μια ζωή που περνάει από μπροστά μας με τόσο γρήγορους ρυθμούς. Ναι, μπορεί να καθόμαστε στο σπίτι και να νιώθουμε άπραγοι ή ανίκανοι να ελέγξουμε το πανδαιμόνιο εκεί έξω. Ωστόσο προς το παρόν το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να μείνουμε μακριά από τους άλλους, να πλένουμε τα χέρια μας σχολαστικά και να βρίσκουμε παρηγοριά στον εσωτερικό γεμάτο κόσμο μας.