«Είναι κλισέ ότι {LF}το παιδικό βιβλίο απευθύνεται {LF}μόνο σε παιδιά»

Δεν υπάρχει ίσως άλλος συγγραφέας παιδικής λογοτεχνίας με τα βιβλία του οποίου… χάνεσαι. Κι αυτό μπορεί να έχει κυριολεκτική διάσταση: όταν πριν από δύο χρόνια συνόδεψα τον μικρό μου ανιψιό στο θεματικό πάρκο «Οι μυστικοί κόσμοι του Ευγένιου Τριβιζά» στο Μαρούσι, φαινόταν εκείνος ο «ξεναγός» κι εγώ χαμένη σ’ ένα παράλληλο σύμπαν ασθμαίνουσα μην τυχόν και τον χάσω κάπου μεταξύ του Νησιού των Πυροτεχνημάτων και του εργαστηρίου της Φρουτοπίας. Ο Τριβιζάς είναι η παιδική ηλικία στην οποία θέλουμε να επιστρέφουμε ακόμη και αν δεν την έχουμε ζήσει. Εκείνη που αφήνει διάπλατα ανοιχτές τις πόρτες τής αχαλίνωτης φαντασίας για να μας κατακλύσουν τα λογοπαίγνια, το ανέφικτο, ο γαργαλιός (το µηχάνηµα που σε γαργαλάει όταν είσαι λυπηµένος), ο αναδροµικός καθρέφτης (που σε δείχνει όπως ήσουνα πριν από δέκα χρόνια), η Πολιτεία µε Ολα τα Χρώµατα εκτός από το Ροζ. Επικοινωνήσαμε μαζί του στο Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ, όπου είναι ομότιμος καθηγητής (δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι διδάσκει Εγκληματολογία και Συγκριτικό Ποινικό Δίκαιο), ήδη τα Χριστούγεννα, για τη σειρά παραμυθιών που εξέδωσαν έξι (!) διαφορετικοί ελληνικοί οίκοι – ανάμεσά τους, «Το κουδούνι του τρόμου» και «Η παπίτσα και το βατραχάκι». Ανανεώσαμε το ραντεβού μας και μας πρόλαβε ο κορωνοϊός. Μένουμε στο σπίτι και σίγουρα πολλοί από εμάς ανατρέχουμε στις περιπέτειές του.

Πόση ελευθερία μπορείτε να ανακαλύψετε σε μια κατάσταση αυτοεγκλεισμού στο σπίτι;

Απεριόριστη, αν επιστρατεύσουμε τη φαντασία μας. Ελάχιστη, αν η φαντασία μας έχει αποστρατευθεί ή ατροφήσει. Οσο πλουσιότερη η φαντασία μας, τόσο ελαστικότεροι οι τοίχοι του εγκλεισμού μας. Αν τον βιώνουμε με τον κατάλληλο τρόπο, ο εγκλεισμός, αντί να μας περιορίζει, μπορεί να μας εμπλουτίζει.

Ποιες ιστορίες σας θα διαλέγατε για μια παρέα παιδιών κλεισμένων σ’ ένα δωμάτιο λόγω του κορωνοϊού;

Τα «88 ντολμαδάκια» και «Τα 33 ροζ ρουμπίνια», επειδή απαρτίζονται από μικρές ενότητες, τις οποίες, επιλέγοντας και συνδυάζοντας, γονείς και παιδιά μπορούν να συνθέτουν εκατοντάδες διαφορετικές ιστορίες (για την ακρίβεια, 1.821 ιστορίες στα «88 ντολμαδάκια» και 220.000 στα «33 ροζ ρουμπίνια», σύμφωνα με τους υπολογισμούς της ερευνητικής ομάδας του καθηγητή Πληροφορικής Ευστράτιου Γαλλόπουλου στο Τμήμα Μηχανικών Ηλεκτρονικών Υπολογιστών και Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Πατρών που είχε την υπομονή να τις καταμετρήσει). Αν δεν αρέσει στα παιδιά το τέλος της περιπέτειας που προτίμησαν, μπορούν να διαβάσουν το βιβλίο από την αρχή εκατοντάδες φορές, επιλέγοντας διαφορετικές συνέχειες και διαφορετική κατάληξη. Κάθε φορά θα τους αποκαλύπτει μια νέα ιστορία! Ενας άλλος τρόπος με τον οποίο διασκεδάζουν πολλά αδέλφια ή φίλοι και γονείς μαζί είναι να διαβάζει ένας τις ενότητες του βιβλίου και να επιλέγουν τη συνέχεια οι υπόλοιποι εναλλάξ. Αυτό το παιχνίδι διαδραστικής ανάγνωσης μπορεί να διαρκέσει εβδομάδες και μήνες για το κάθε βιβλίο.

Γράφετε παιδικές ιστορίες επί δεκαετίες. Από ποιο σημείο και μετά νιώσατε ότι γίνεστε καλύτερος;

Από τη στιγμή που αναγκάστηκα να δημιουργώ δικές μου λέξεις που δεν υπήρχαν σε κανένα λεξικό.

Αν η παπίτσα και το βατραχάκι περνούσαν μια μέρα με μαθητές Δημοτικού, τι θα ήθελαν να τους ρωτήσουν;

Θα ρωτούσαν για ποιον λόγο η αλφαβήτα έχει τόσο πολλά περιττά και αχρείαστα γράμματα. Τα πέντε γράμματα (άλφα, γάμμα, πι, σίγμα και ωμέγα) που χρησιμοποίησε όλα κι όλα ο Πλατσουλίνος το βατραχάκι για να γράψει στην Πιπίτσα την παπίτσα ότι την αγαπάει θα ήταν υπεραρκετά. Τα υπόλοιπα 19 γράμματα, κατά τη γνώμη και των δύο, απλώς μπερδεύουν τον κόσμο χωρίς λόγο και αιτία.

Και αν μπορούσατε να διαβάσετε δύο ιστορίες σε παιδιά προσφύγων που βρίσκονται στην Ελλάδα, ποιες θα ήταν αυτές;

Μια ιστορία μου την έχω ήδη διαβάσει σε προσφυγόπουλα από τον καταυλισμό Σχιστού σε εκδήλωση που διοργανώθηκε από την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ) και το υπουργείο Πολιτισμού. Ηταν «Το κοτσάνι του πετροκέρασου». Η ιστορία αυτή που το περιεχόμενό της καθρεφτίζει τις εμπειρίες και ελπίδες των προσφυγόπουλων κυκλοφορεί ως e-book σε τρεις γλώσσες (αγγλικά, ελληνικά και ισπανικά) από τον αμερικανικό εκδοτικό οίκο Tales Εver Αfter και έχει τιμηθεί στην Αμερική με το διεθνές βραβείο Kidscreen Award. Με την ΑΣΚΤ ετοιμάζουμε τώρα την έκδοσή του στα αραβικά, με σκοπό να διανεμηθεί σε παιδιά προσφύγων. Η δεύτερη ιστορία θα ήταν «Τα γουρουνάκια κουμπαράδες» με θέμα εκείνους που αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους. Θα κυκλοφορήσει σύντομα από τις εκδόσεις Καλέντη στη σειρά «Η αυλαία των θαυμάτων».

Ποιο είναι το κλισέ για το παιδικό βιβλίο με το οποίο δεν συμφωνείτε καθόλου;

Οτι το παιδικό βιβλίο απευθύνεται μόνο σε παιδιά. Τα καλά παιδικά βιβλία είναι όχι μόνο διαπολιτισμικά και διαχρονικά, αλλά και διηλικιακά. Προσπαθώ να γράφω τα βιβλία μου με τέτοιον τρόπο ώστε να λειτουργούν σε πολλαπλά επίπεδα και να τα απολαμβάνουν τόσο οι μικροί όσο και οι μεγάλοι αναγνώστες. Αλλωστε πολλά από τα έργα της κλασικής λογοτεχνίας, όπως «Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων», για παράδειγμα, ή «Ο μικρός πρίγκιπας» ή ακόμα και «Ο Δον Κιχώτης» ή «Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ», είναι έργα πολυδιάστατα, πολυεπίπεδα και διηλικιακά. Είναι ταυτόχρονα απλά και περίπλοκα, εύληπτα και εμβριθή. Μπορεί να τα απολαύσει τόσο ένα μικρό παιδί όσο και ένας ώριμος ενήλικος. Αυτά είναι τα πρότυπά μου.

Αν είχατε τη δυνατότητα να περάσετε μια γιορτή με πέντε λογοτεχνικούς ήρωες (όχι απαραίτητα δικούς σας), ποιοι θα ήταν αυτοί;

Ο Αχυρούλης το σκιάχτρο, ο Θάνος το κολοκυθάκι, ο Τουρτούρι ο χιονάνθρωπος, ο Γαλιμάρδος ο παντουφλωμένος γάτος και το τζίνι από το λυχνάρι του Αλαντίν.

Βλέπετε κάποια σκοτεινή πλευρά στις γιορτές, όπως τα Χριστούγεννα;

Την έξαρση του καταναλωτισμού. Τις τελευταίες δεκαετίες το παιδί έχει αναδειχθεί σε περιζήτητο καταναλωτή. Διαφήμιση και μέσα μαζικής ενημέρωσης κάνουν ό,τι μπορούν για να ενθαρρύνουν τον καταναλωτισμό των μικρών ηλικιών. Πολλές φορές τα προσφερόμενα αγαθά ξεπερνούν κάθε όριο. Ιστοσελίδες αφιερωμένες σε «prestige» δώρα για παιδιά διαφημίζουν, μεταξύ άλλων, ένα λούτρινο μαμούθ ύψους τριών μέτρων, μια μίνι Μερσεντές και ένα καρουσέλ του οποίου τα χειροποίητα αλογάκια έχουν χαίτες από γνήσια αλογότριχα. Το παιδί, όμως, δεν έχει ανάγκη από ακριβά παιχνίδια και φανταχτερά δώρα. Και αυτό, επειδή διαθέτει ένα άλλο, ένα πολύτιμο, ένα θείο δώρο: τη φαντασία του. Με τη φαντασία του μπορεί εύκολα να μετουσιώσει ακόμα και το πιο ευτελές αντικείμενο σε κάτι υπέροχο και μαγικό. Μπορεί να κάνει μια καρέκλα πειρατική γαλέρα, έναν χάρακα σπαθί, μια γαλάζια κορδέλα ωκεανό. Αν χάσει αυτή την ικανότητα, κανένα δώρο, όσο ακριβό και αν είναι, δεν μπορεί να το ικανοποιήσει ουσιαστικά. Οταν η απόλαυση της κατανάλωσης υποκαθιστά την ευφορία της δημιουργίας, τότε το μέλλον δεν προμηνύεται ρόδινο. Και ας μην ξεχνάμε ότι συχνά η προσφορά όλο και ακριβότερων δώρων στο παιδί συνιστά υποκατάστατο πραγματικής στοργής. Δουλεύοντας σκληρά ώστε να είμαστε σε θέση να προσφέρουμε στα παιδιά αυτά τα αγαθά, τα στερούμε από το πολυτιμότερο· τον ποιοτικό χρόνο μαζί τους. Για να παραφράσω μια παλιά συμβουλή: «Αν θέλουμε να μεγαλώσουμε σωστά τα παιδιά μας, καλά θα κάνουμε να μειώσουμε κατά το ήμισυ τα ποσά που δαπανάμε για δώρα και να αυξήσουμε στο διπλάσιο τον χρόνο προσωπικής επικοινωνίας τον οποίο τους αφιερώνουμε».

Από τους ξένους συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας ποιον θεωρείτε πιο κοντά σας και πιο αγαπημένο σας;

Tον Λιούις Κάρολ, τον Μίχαελ Εντε και τον Α.Α. Μίλνε.

Η «Φρικαντέλα» ανέβηκε προ κορωνοϊού στο θέατρο. Ποια ήταν η έμπνευσή σας πίσω από το συγκεκριμένο έργο;

Πριν από 23 χρόνια, τον Δεκέμβριο του 1996, η Εθνική Λυρική Σκηνή παρουσίαζε χριστουγεννιάτικα κάλαντα με ορχήστρες και χορωδίες από διάφορα μέρη του κόσμου. Επειδή θα ήταν μονότονο να ακούγονται το ένα μετά το άλλο, μια αλληλουχία από κάλαντα, η υπεύθυνη της Αττικής Πολιτιστικής Εταιρείας που είχε οργανώσει την παραγωγή μού ζήτησε να εμπλουτίσω την παράσταση, εντάσσοντας όλα εκείνα τα κάλαντα στο πλαίσιο μιας χριστουγεννιάτικης ιστορίας που θα παρουσίαζα ο ίδιος. Ανταποκρινόμενος, δημιούργησα τον χαρακτήρα της Φρικαντέλας, μιας μάγισσας, η οποία, επειδή μισεί τα κάλαντα, κλέβει τις φωνές των παιδιών που τα τραγουδάνε και τις φυλακίζει σε μπαλόνια. Θυμάμαι ακόμα τον εαυτό μου καθισμένο μαζί με δύο φίλες, τη Μάρια Διαμάντη και τη Λένα Παπαδημητρίου, στο δεξί ακρινό θεωρείο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής να αφηγούμαι την ιστορία της Φρικαντέλας, κρατώντας μια δέσμη μπαλονιών και κάθε τόσο να σπάω ένα.

Υπάρχει κάποιο θέμα ή ιδέα που δεν θα θέλατε να θίξετε σε βιβλίο σας;

Για όλα τα θέματα, όσο επώδυνα ή δύσκολα κι αν είναι, μπορεί να μιλήσει κανείς με αλληγορικό και συμβολικό τρόπο που δεν τραυματίζει το παιδί. Τα θέματα του ρατσισμού και της γενοκτονίας, για παράδειγμα, τα θίγω στο έργο μου «Η τελευταία μαύρη γάτα», όπου μια μυστική αδελφότητα προληπτικών είναι αποφασισμένη να εξολοθρεύσει όλες τις μαύρες γάτες επειδή πιστεύει ότι φέρνουν γρουσουζιά. Πίσω, όμως, από την οργάνωση αυτή κρύβονται άλλα σκοτεινά συμφέροντα, άλλες άνομες επιδιώξεις.

Ποια ήταν τα πιο όμορφα ή απρόσμενα σχόλια από μικρούς σας αναγνώστες;

Προτού αρχίσω να διαβάζω στην τάξη ενός σχολείου ένα παραμύθι μου με θέμα την κλωνοποίηση, ρώτησα τα παιδιά τι σημαίνει αυτή η λέξη. Δεν ήξεραν, εκτός από ένα αγοράκι που σήκωσε το χέρι του και απάντησε: «Εγώ ξέρω! Σημαίνει ότι οι άνθρωποι γίνονται κλόουν». Αυτό μου έδωσε την ιδέα να γράψω μια ιστορία για τη Χώρα των Σοβαρών Ανθρώπων που μια μέρα, για κάποιον μυστηριώδη λόγο, αρχίζουν ο ένας μετά τον άλλο να παρουσιάζουν συμπτώματα κλοουνοποίησης και να μεταμορφώνονται σταδιακά σε κλόουν. Μια άλλη φορά, ένα κοριτσάκι μού χάρισε μια φούχτα χαρτοπόλεμο με μια συλλαβή γραμμένη σε κάθε μικροσκοπικό κομματάκι. Μου ψιθύρισε στο αφτί ότι αν τοποθετήσω τα κομματάκια προσεκτικά στη σωστή σειρά σύμφωνα με τα χρώματα του ουράνιου τόξου, θα μπορέσω να διαβάσω τι μου γράφει.

Σ’ αυτή την περιπέτεια που περνάμε βλέπετε από τώρα ένα φωτάκι κάπου στην άκρη της διαδρομής;

Βλέπω μια πυγολαμπίδα προάγγελο των πέντε ήλιων.