Η επίθεση του γέλιου

Είναι 23 Ιουνίου του 1918. «Οι Σύμμαχοι κέρδισαν τον πρώτο γύρο», γράφει ο πηχυαίος τίτλος στο πρωτοσέλιδο της γαλλικής εφημερίδας «L’Intransigeant». «Αλλά θα υπάρξει και δεύτερος», προειδοποιεί ο υπότιτλος. Πρέπει να χαμηλώσει ο αναγνώστης πολύ το βλέμμα για να διαβάσει, στο κάτω δεξιά μέρος της πελώριας σελίδας, το πρώτο ρεπορτάζ της εφημερίδας για έναν νέο, αόρατο εχθρό:

«Και ιδού η ισπανική γρίπη

Δεν έχει τίποτα το επικίνδυνο, μας λένε στο Ινστιτούτο Παστέρ

– Καλησπέρα, πώς είστε;

– Εεε, εεε! Οχι πολύ καλά. Πρέπει να έχω την ισπανική γρίπη.

Αυτός ο σύντομος διάλογος γίνεται συχνός. Τι είναι λοιπόν αυτή η νέα συμφορά: η ισπανική γρίπη;

Μια απλή γρίπη, γενικά μάλλον άκακη, αλλά αλλόκοτη δεδομένου ότι μεταδίδεται μήνα Ιούνιο, γρήγορη σαν επιδημία. Πριν από έναν μήνα, ήταν οι Ισπανοί αυτοί που φυσούσαν τη μύτη και φταρνίζονταν, εξού και το όνομα που δόθηκε σε αυτή τη νόσο.

Πήγαμε στο Ινστιτούτο Παστέρ να ρωτήσουμε τον δρα Λεγκρού τι πιστεύει για αυτή τη γρίπη και αν, κατά την άποψή του, θα πέφτουμε για καιρό ακόμα θύματά της.

Ο κύριος Λεγκρού μάς δέχθηκε στο εργαστήριό του.

– Δεν είναι σοβαρό το κακό, μας είπε χαμογελώντας. Ξεκίνησε στο μέτωπο, στις αρχές του περασμένου μήνα. Από τη Δουνκέρκη μέχρι τα Βόσγια, προσβλήθηκαν οι περισσότεροι στρατιώτες· οι Γερμανοί δεν γλίτωσαν. Τα συμπτώματα είναι: μια γενική κόπωση, μια κάποια άνοδος της θερμοκρασίας για τρεις έως πέντε ημέρες και ενίοτε ένα συνάχι, μια φαρυγγίτιδα· και αυτό είναι όλο, η κόπωση μπορεί κατόπιν να επιμείνει για 8 έως 15 ημέρες. Αυτή η γρίπη βλέπετε ότι δεν έχει κάτι το ιδιαίτερο, είναι πολύ μεταδοτική. Οι Ισπανοί έκαναν μεγάλη φασαρία γι’ αυτή· εξού η φήμη που απέκτησε και χωρίς την οποία σήμερα δεν θα την προσέχαμε. Πάντα προσέχουμε στη Γαλλία αυτό που έρχεται ή που νομίζουμε ότι έρχεται από το εξωτερικό».

Αυτό ήταν. Περνάμε σε άλλο θέμα: «Η ζωή χωρίς φως – Τι κάνουμε για τους τυφλούς του πολέμου». Είναι 23 Ιουνίου του 1918, ο Μεγάλος Πόλεμος τελειώνει και κανείς ακόμα δεν φαντάζεται πως ο θάνατος θα χτυπήσει και πάλι, σε όλες τις ηπείρους, από την Ευρώπη μέχρι τα πλέον απομονωμένα νησιά του Ειρηνικού Ωκεανού, παίρνοντας μαζί του από 50 έως 100 εκατομμύρια ανθρώπους, το 3%-6% του συνολικού πληθυσμού του πλανήτη, που δεν είχε τότε παρά 1,8 δισεκατομμύρια κατοίκους. Η χειρότερη πανδημία που βίωσε ποτέ η ανθρωπότητα.

Πολλές συγκρίσεις έχουν γίνει ανάμεσα στην πανδημία του κορωνοϊού που υπομένει σήμερα ο πλανήτης και την ισπανική γρίπη. Ατοπες, σε έναν βαθμό: τα σύγχρονα συστήματα υγείας δεν έχουν καμία σχέση με εκείνα των αρχών του 20ού αιώνα, τα μέτρα που λήφθηκαν και συνεχίζουν να λαμβάνονται είναι πρωτοφανή, ο πλανήτης συνεργάζεται ώστε να περιοριστεί η εξάπλωση του ιού, η επιστήμη έχει προχωρήσει θεαματικά, καθημερινά ακούγονται ελπιδοφόρα νέα για το πολυπόθητο εμβόλιο ή έστω κάποια αποτελεσματικά φάρμακα. Εχουν όμως και κάποια κοινά οι δύο πανδημίες. Πρωτίστως, την πολύ αργή συνειδητοποίηση της σοβαρότητας της κατάστασης – ακόμα και τώρα, τις μέρες που διανύουμε σε κατ’ οίκον περιορισμό, είναι εντυπωσιακή η δύναμη της άρνησης. Αλλά και τις θεωρίες συνωμοσίας – ναι, υπήρχαν από τότε, στις 22 Ιουνίου του 1918, για παράδειγμα, μία άλλη γαλλική εφημερίδα, η «L’Oeuvre», αναρωτιόταν μήπως «αυτό το κακό» οφείλεται σε τοξικά αέρια που έριξε «ο γερμανός εχθρός».

Οι ανθρώπινες ιστορίες είναι όμως που μετράνε. Σαν αυτή που αφηγήθηκε τις προάλλες στη βρετανική «Guardian» η Νάνσι Μπανκς-Σμιθ. Την ιστορία της εγκύου θείας της, που πέθανε από την ισπανική γρίπη, αφήνοντας πίσω ένα αγοράκι, και της γιαγιάς της, που πάντα κατηγορούσε γι’ αυτό τον σύζυγό της, θεωρώντας πως τη σκότωσε η εγκυμοσύνη της, αν και μάλλον είχε φέρει μαζί του τον ιό από το μέτωπο· την ιστορία της δικής της μητέρας, που έχασε τον πρώτο της άνδρα στον Πόλεμο, πάνω ακριβώς που αυτός τελείωνε, και δεν ξεπέρασε ποτέ πλήρως το χτύπημα αυτό· την ιστορία εκείνης της ημέρας που η χήρα του πολέμου πήρε το ορφανό της γρίπης, το ανιψάκι της, να δουν στον κινηματογράφο τον Τσάρλι Τσάπλιν και έβαλε το παιδί να καθίσει πάνω στα πόδια της και γέλασαν τόσο πολύ και οι δύο που ο μικρός κατουρήθηκε πάνω του βρέχοντας κι εκείνη κι αυτό τους έκανε να γελάσουν ακόμη περισσότερο, να κλαίνε από τα γέλια. Κάπου τότε, άλλωστε, ή μάλλον ακόμα νωρίτερα, είχε γράψει και ο Μαρκ Τουέιν στον «Μυστηριώδη ξένο» αυτή τη θεϊκή ατάκα: «Ενάντια στην επίθεση του γέλιου, τίποτα δεν μπορεί να σταθεί». Σαρλό, Λουί ντε Φινές, Μόντι Πάιθονς, παλιές ελληνικές ταινίες, καιρός να επιστρατεύσουμε το ένα «πραγματικά αποτελεσματικό όπλο» που είχε και θα έχει πάντα ο άνθρωπος.