Μαθημένοι σε κρίσεις και πολέμους

Πέντε φορές επανέλαβε τη φράση «είμαστε σε πόλεμο» ο Εμανουέλ Μακρόν στο δευτεριάτικο διάγγελμά τους προς τους Γάλλους. Η καγκελάριος Μέρκελ απέφυγε τόσο φορτισμένες λέξεις, αν και στην ουσία έλεγε κάτι παρόμοιο την ίδια μέρα στους γερμανούς πολίτες. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης στο πιο πρόσφατο τηλεοπτικό του μήνυμα χρησιμοποίησε επίσης τον όρο «πόλεμος». Ζήτησε να «πολεμήσουμε». Μίλησε για «μαχητές». Παρουσίασε την ατομική ευθύνη ως το «μεγαλύτερο όπλο κατά του κορωνοϊού». Το λεξιλόγιο των ευρωπαίων ηγετών, λοιπόν, παραπέμπει σε μια κατάσταση σοβαρότερη της κρίσης, παραπέμπει σε εμπόλεμη περίοδο. Από μια άποψη – τηρουμένων πάντα και των ιστορικών αναλογιών – θα μπορούσε να εικάσει κανείς ότι η Ελλάδα ίσως αποδειχθεί κάπως καλύτερα προετοιμασμένη για τέτοιες στιγμές. Για στιγμές έκτακτες δηλαδή.

Για ποιον λόγο; Ολοι, ανεξαρτήτως κομματικής ταυτότητας, αναγνωρίζουν ότι το Εθνικό Σύστημα Υγείας της δεν βρίσκεται στα επίπεδα των αντίστοιχων ευρωπαϊκών – και θα πιεστεί εξαιρετικά σε μια έξαρση του κορωνοϊού -, ωστόσο η ιστορία της, πρόσφατη και μη, είναι γεμάτη μεγάλες κρίσεις και πολέμους αληθινούς, όχι σχήματα πολιτικού λόγου. Ενίοτε δε οι κρίσεις υπήρξαν ταυτόχρονες ή διαδέχονταν η μία την άλλη με πολύ μικρές ανάπαυλες μεταξύ τους. Τη χρεοκοπία του 1893 για παράδειγμα – όταν ο Χαρίλαος Τρικούπης φέρεται από τον αντιπολιτευόμενο Τύπο της εποχής να άρθρωσε ενώπιον της Βουλής το περίφημο «δυστυχώς επτωχεύσαμεν», που όμως δεν έχει βρεθεί στα τότε κοινοβουλευτικά πρακτικά – ακολούθησε ο επονομαζόμενος και «ατυχής» Ελληνοτουρκικός Πόλεμος του 1897, ο οποίος οδήγησε σε μια ταπεινωτική για τη χώρα συνθηκολόγηση μετά την ήττα της.

Ο ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΙΧΑΣΜΟΣ. Υστερα ήρθαν οι Βαλκανικοί του 1912 – 1913, ενώ το 1914 ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος, στον οποίο η Ελλάδα μπήκε τον Ιούνιο του 1917 – αφού ήδη είχε ξεκινήσει ο Εθνικός Διχασμός. Πέντε χρόνια αργότερα, το 1922, κορυφωνόταν μια από τις μεγαλύτερες εθνικές καταστροφές, με τη Μεγάλη Πυρκαγιά της Σμύρνης και τις σφαγές εκεί – γεγονότα η κλίμακα των οποίων συμπυκνώνεται σε δύο προτάσεις από την περιγραφή του αμερικανού πρόξενου στην πόλη. Εκείνες που έγραφε «ένα από τα δυνατότερα συναισθήματα που πήρα μαζί μου απ’ τη Σμύρνη ήταν το συναίσθημα της ντροπής, διότι ανήκα στο ανθρώπινο γένος»… Για να το πούμε με άλλα λόγια, η Ελλάδα έχει μάθει να ζει σε συνθήκες κρίσης, κι όχι στην περιλάλητη κανονικότητα – με ελάχιστες βέβαια εξαιρέσεις, και κυριότερη αυτών τα χρόνια της Μεταπολίτευσης.

Οι κρίσεις, μάλιστα, δεν περιορίζονται στο μακρινό της παρελθόν. Σχεδόν το μεγαλύτερο μέρος του ενήλικου πληθυσμού της θυμάται σαν χθες την περίπου δεκαετή οικονομική κρίση – που παραλίγο να φθάσει στο Grexit το καλοκαίρι του 2015 και τυπικά τουλάχιστον τελείωσε τον Αύγουστο του 2018 με την έξοδο από τα Μνημόνια -, ενώ αρκετοί είναι εκείνοι που κουβαλούν βιώματα από την επταετία της χούντας των συνταγματαρχών. Κι υπάρχουν ακόμη ανάμεσά μας άνθρωποι που έζησαν τον Εμφύλιο. Ορισμένοι δε έχουν αναμνήσεις από την Κατοχή και τον Β’ Παγκόσμιο. Και παρότι ο δεύτερος μεγάλος πόλεμος δόθηκε σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο, στο τέλος του τα περισσότερα κράτη της ξεκινούσαν άμεσα την ανασυγκρότησή τους, ενώ η Ελλάδα έμπαινε σε μια αιματηρή εσωτερική αντιπαράθεση. Επιβεβαιώνοντας έτσι τον κανόνα των διαδοχικών κρίσεων που μοιάζει να καθορίζει την ιστορική της πορεία.

ΑΠΟ ΓΕΝΙΑ ΣΕ ΓΕΝΙΑ. Η μνήμη των κρίσεων πάει ακόμη πιο πίσω στον χρόνο, έστω και διαμεσολαβημένη εφόσον έχει δημιουργηθεί από αφηγήσεις που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Σε πολλά οικογενειακά τραπέζια, φέρ’ ειπείν, αναπαράγονται μέχρι σήμερα οι διηγήσεις των προγόνων τους για όσα αυτοί έζησαν πριν και κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής Καταστροφής. Αλλά κι εκείνα που υπέστησαν από την «υποδοχή» που επεφύλαξαν στο 1,5 εκατ. των μικρασιατών προσφύγων οι περισσότεροι Ελλαδίτες.

Παρεμπιπτόντως, την ώρα που ξέσπασε η τελευταία κρίση, αυτή της πανδημίας του κορωνοϊού, η χώρα αντιμετώπιζε για δεύτερη φορά, από το 2015, μια προσφυγική – μεταναστευτική κρίση. Προτού κλειστούν οι πολίτες στα σπίτια τους, ακολουθώντας τη σύσταση της κυβερνητικής καμπάνιας «μένουμε σπίτι» και οδηγηθεί σε λοκ-ντάουν η οικονομία, είχαν κλείσει τα ελληνοτουρκικά σύνορα στον Εβρο εξαιτίας των μεταναστών που ο τούρκος πρόεδρος έστελνε εκεί.

Οι κυβερνητικοί λένε συχνά αυτές τις μέρες ότι το ελληνικό κράτος έδειξε γρηγορότερα των συνηθισμένων αντανακλαστικά στην παρούσα κρίση. Η επιβολή των περιοριστικών μέτρων – από το κλείσιμο των καταστημάτων μέχρι την απαγόρευση των συναθροίσεων δέκα ατόμων και άνω – έγινε ταχύτερα από άλλες χώρες της ΕΕ. Οντως, αλλά κι η αποδοχή των εν λόγω μέτρων τόσο από την αντιπολίτευση όσο κι από την πλειονότητα της κοινής γνώμης ήταν μάλλον καλύτερη της αναμενόμενης.

Ποιος, άλλωστε, πίστευε πως ένας λαός με την- για να το πούμε κομψά – απείθαρχη ιδιοσυγκρασία των Ελλήνων θα δεχόταν τόσο εύκολα τόσους περιορισμούς στην καθημερινότητά του; Στην ωρίμαση αυτή πιθανότατα έπαιξε ρόλο το τραγικό παράδειγμα της γειτονικής Ιταλίας. Μπορεί όμως να συνέβαλε υπόρρητα και το γκρέμισμα από την πρόσφατη κρίση χρέους πολλών από τις βεβαιότητες που συνέθεταν τον εθνικό εαυτό. Αρα, η συλλογική εμπειρία των αλλεπάλληλων κρίσεων ενδεχομένως να φανεί χρήσιμη από εδώ και πέρα.