Νόμιμα και απαραίτητα

Παρότι απέχει πολύ από το να συνιστά την πρώτη ανησυχία των πολιτών τούτες τις δύσκολες ώρες, αρκετοί ρωτούν αν τα μέτρα αντιμετώπισης της πανδημίας είναι συνταγματικά ανεκτά ή αν παραμερίζουν υπέρμετρα τις ελευθερίες και τα δικαιώματά μας. Ας τους καθησυχάσουμε: ενόψει των συνθηκών, τα μέτρα είναι και νόμιμα και απαραίτητα. Η κυβέρνηση έθεσε το γενικό πλαίσιο αντιμετώπισης της πανδημίας μέσω πράξης νομοθετικού περιεχομένου, της από 25-2-2020 (ΦΕΚ 42 Α) περί «κατεπειγόντων μέτρων αποφυγής και περιορισμού της διάδοσης κορωνοϊού», και έδωσε τη δυνατότητα, βάσει αυτής, να εξειδικεύονται τα μέτρα με αποφάσεις του υπουργού Υγείας και των εκάστοτε συναρμόδιων υπουργών. Στο συνταγματικό μας σύστημα (άρθρο 44 παρ. 1), η πράξη νομοθετικού περιεχομένου συνιστά ειδική μορφή νομοθέτησης που χρησιμοποιείται σε «έκτακτες περιπτώσεις εξαιρετικά επείγουσας και απρόβλεπτης ανάγκης» και συνίσταται στην άμεση λήψη μέτρων υπό την αίρεση κύρωσής τους μέσα σε σαράντα μέρες από τη Βουλή. Για μια φορά ο ταλαιπωρημένος από την κατάχρηση θεσμός χρησιμοποιείται σύμφωνα με τον συνταγματικό σκοπό του, με τα ζητήματα υγείας, πόσω μάλλον μια πανδημία, να συνιστούν κατεξοχήν «έκτακτη», «επείγουσα» και «απρόβλεπτη» ανάγκη. Πρέπει να σημειωθεί ότι το άρθρο 48 του Συντάγματος για κήρυξη της χώρας σε «κατάσταση πολιορκίας» δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην παρούσα περίπτωση, αφού τέτοιο μέτρο μπορεί να ληφθεί από τη Βουλή μόνο σε περίπτωση πολέμου, επιστράτευσης ή εκδήλωσης ενόπλου κινήματος.

Η πράξη νομοθετικού περιεχομένου και οι υπουργικές αποφάσεις που εκδίδονται βάσει αυτής προβλέπουν α) μια σειρά περιορισμούς σε δικαιώματα, μέσω υποβολής σε υποχρεωτικούς υγειονομικούς ελέγχους και θεραπείες, περιορισμού κατ’ οίκον ορισμένων ομάδων πολιτών, περιορισμών κίνησης και μετακίνησης, υποχρεωτικού κλεισίματος δημοσίων και ιδιωτικών οργανισμών και καταστημάτων. Το μέτρο για την κρίση περί νομιμότητας αυτών των περιορισμών είναι διπλό: να συνδέονται πράγματι με κατάσταση ανάγκης και να περνούν τη δοκιμασία της αναλογικότητας κατά το άρθρο 25 παρ. 3 του Συντάγματος (για παράδειγμα περιορισμός της ελευθερίας συνάθροισης είναι δικαιολογημένος, ενδεχόμενος περιορισμός πολιτικών δικαιωμάτων δεν θα ήταν), β) τη δυνατότητα επίταξης, στο πλαίσιο του άρθρου 18 παρ. 3 του Συντάγματος, διά της οποίας περιορίζεται το δικαίωμα ιδιοκτησίας «για τη θεραπεία άμεσης κοινωνικής ανάγκης που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο τη δημόσια τάξη και υγεία», γ) μια σειρά δικαιοκρατικών εγγυήσεων: ρητός καθορισμός της ανάγκης δημόσιας υγείας για κάθε μέτρο, διάρκεια ισχύος του περιορισμού και όργανα επιβολής του, πρόβλεψη για οιονεί δικαστική προστασία μέσω «έκφρασης αντιρρήσεων» ενώπιον του προέδρου Διοικητικού Πρωτοδικείου της περιοχής στην οποία ισχύουν τα μέτρα, ειδική ποινή φυλάκισης έως 2 ετών για τους παραβάτες. Υπ’ αυτές τις προϋποθέσεις οι περιορισμοί φαίνονται από πρώτη όψη νόμιμοι και υπόκεινται, σε κάθε περίπτωση, σε δικαστική κρίση.

Πιο κρίσιμο είναι αυτό που δεν μπορεί να ρυθμίσει το Σύνταγμα, ούτε μπορούμε να περιμένουμε από αυτό, κι ωστόσο συνιστά καθήκον όλων μας: η συμμετοχή με αίσθημα ευθύνης σε έναν συλλογικό αγώνα. Αυτοσυγκράτηση, υπακοή στις οδηγίες των Αρχών και των ειδικών, αποφυγή έκθεσης σε κίνδυνο, αλληλεγγύη είναι στοιχεία που δεν βρίσκονται σε κανόνες δικαίου αλλά μέσα μας, δοκιμάζοντας και, τελικά, δικαιώνοντας την έννοια του πολίτη.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος