Νέες ματιές στον «εθνικό εαυτό»

Αν κάτι χαρακτηρίζει τον δημόσιο διάλογο στη χώρα μας είναι πόσο ευάλωτος είναι ο «εθνικός εαυτός» σε κριτικές τρίτων αλλά ταυτόχρονα πόσο αυστηρός μπορεί να είναι στα κακώς κείμενα της πολιτικής και κοινωνικής μας ζωής. «Συλλογικά απωθημένα» με παιδαριώδεις επικλήσεις στο ένδοξο παρελθόν και μεγαλομανείς ελπίδες για τις δυνατότητες του ελληνικού λαού (π.χ. πιθανά κοιτάσματα υδρογονανθράκων) καθώς και ξενοφοβικές (ως και ρατσιστικές) συγκρίσεις με τους «Αλλους» όμως όχι μόνο εγκλωβίζουν τον σημερινό Ελληνισμό σε μια ταυτότητα στραμμένη στο παρελθόν, αλλά αποκλείουν και την κατανόησή του μέσω της προβολής του στο μέλλον.

Με ορίζοντα λοιπόν τους «εορτασμούς» για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, οφείλουμε να επενδύσουμε σε νέες ματιές αυτογνωσίας, πέρα από τους εθνικούς και πολιτικούς μύθους της Ψωροκώσταινας, με έμφαση, όπως επισημαίνει ο Γ. Βούλγαρης, στον Ελληνισμό και στην Ελλάδα των δύο τελευταίων αιώνων και στα επιτεύγματά της, που μόνο ευκαταφρόνητα δεν θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν (π.χ. ένταξη στους βασικούς οικονομικούς/αμυντικούς οργανισμούς της Δύσης, κατάταξη στην ομάδα των πιο αναπτυγμένων κρατών του κόσμου).

Οπως έχει υποστηρίξει και ο Αντώνης Λιάκος, η χώρα πρέπει να απαγκιστρωθεί από την αντίληψη της «ιδιαιτερότητας», καλής ή κακής. Στην προσπάθεια αυτή το ζητούμενο είναι να επανεξετάσουμε τις απόλυτες αλήθειες μας και να μελετήσουμε την ιστορική διάσταση των ζητημάτων της εσωτερικής και εξωτερικής μας πολιτικής προκειμένου να διακρίνουμε την ιστορική πραγματικότητα από την εθνική μυθοπλασία. Το ζήτημα δεν είναι να απεμπολήσουμε την εθνική ταυτότητα, αλλά να την αναστοχαστούμε σε ένα περιβάλλον που αλλάζει και μεταβάλλεται.

Αυτό απαιτεί την ανάπτυξη ενός νέου λόγου που δεν χαρακτηρίζεται από την επιμονή μόνο σε εθνοκεντρικές λογικές και ανασφάλειες, αλλά και κατανόηση των ευρωπαϊκών/παγκόσμιων προβλημάτων/αλλαγών και πώς μπορούν να συμβάλουν στην αναδιαμόρφωση των εσωτερικών και εξωτερικών προτεραιοτήτων μας. Προς την κατεύθυνση αυτή το πολιτικό μας σύστημα πρέπει:

Nα επιτρέψει στο εκπαιδευτικό σύστημα να επενδύσει στην πρόκληση ερωτημάτων και στην κριτική σκέψη.

Να διαμορφώσει μια στρατηγική διαλεκτικής επικοινωνίας που ενθαρρύνει τη συμμετοχή των πολιτών αναφορικά με τα κυρίαρχα ζητήματα της σημερινής εποχής (περιβάλλον, κλιματική αλλαγή, τρομοκρατία, δημογραφία, ανάπτυξη) μέσα από τη δημιουργία κόμβων για επιχειρηματολογία και αντιπαραβολή επιχειρημάτων.

Να διερευνήσει την προοπτική του διαλόγου με την Τουρκία με λύσεις δίχως νικητές και χαμένους, και να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας συμφέρουσας για την Ελλάδα περιφερειακής και διεθνούς πραγματικότητας.

Περισσότερο από ποτέ είναι ανάγκη να χαράξουμε μια στρατηγική που συνδιαλέγεται/συζητάει, που προτείνει αλλά και ανακαλύπτει προσεγγίσεις με εθνική και διεθνή προοπτική. Μια στρατηγική που δεν θα εγκλωβίσει τη χώρα ανάμεσα σε όσους αποθεώνουν τη Δύση/ΕΕ και όσους δοξάζουν τον μοναδικό τρόπο της ελληνικής ζωής. Οπως έχω γράψει κατ’ επανάληψη, η όλη εικόνα του κόσμου και της θέσης μας σε αυτόν μπορεί να αλλάξει σύμφωνα με τη στάση που θα υιοθετήσουμε. Μπορούμε να βλέπουμε συνέχεια τριγύρω μας προβλήματα και απειλές. Είναι όμως όντως τα πράγματα τόσο χάλια; Προκειμένου να ξεπεράσουμε λογικές μιζέριας, κακοδαιμονίας και αποστασιοποίησης, προτιμάται μια πιο θετική στάση που επενδύει στην οικοδόμηση της εθνικής μας αυτοπεποίθησης. Μόνο έτσι θα μπορέσουνε να επανακαθορίσουμε την πορεία της χώρας στον 21ο αιώνα. Οι προκλήσεις του σήμερα είναι μια ευκαιρία να σκεφτούμε πού θέλουμε να πάμε, τι είδους κοινωνία επιδιώκουμε.

Ο Χρήστος Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής του ΑΠΘ