Πριν από 110 χρόνια

Ηταν Οκτώβρης του 1910, κ. Ελιοτ, όταν εγκατασταθήκατε στην πανσιόν των Καζαμπόν, στον αριθμό 151 της οδού Σεν Ζακ, ένα μόλις οικοδομικό τετράγωνο μακριά από το πανεπιστήμιο. Κοσμοπολίτικη πανσιόν, δίπλα στο Πάνθεον της Σορβόννης και σχεδόν απέναντι από τους Κήπους του Λουξεμβούργου. Μια αγκαλιά πασχαλιές σε ευθεία γραμμή, από την πλατεία Εντμόν Ροστάν στο δαχτυλίδι της λεωφόρου Σεν Μισέλ κι από εκεί γωνία Σουφλό και Σεν Ζακ.

Ο Μεσιέ Βερντενάλ, όπως αναφέρετε τον Ζαν σε επιστολή σας στην εξαδέλφη σας Ελεανόρ Χίνκλι (Απρίλιος 1911), μεταφέρθηκε σ’ ένα πιο ευρύχωρο δωμάτιο στην πανσιόν, που έβλεπε στον κήπο∙ εκεί που σας άρεσε να βλέπετε τα δέντρα να μεγαλώνουν. Είναι η μέρα που του πετάξατε έναν κύβο ζάχαρης χάριν αστειότητας. Δεν ξέρω αν οι επιστολές του Ζαν που έχουν διασωθεί είναι μόνον επτά. Ούτε βέβαια μπορώ να σας κατηγορήσω, έναν αιώνα μετά, πως αυτές διαλέξατε να διασώσετε. Τις ξαναδιαβάζω όμως με προσοχή.

Διασχίσατε τον Ατλαντικό Ωκεανό για να βρεθείτε στην πόλη των ποιητών. Αποκαλούσατε, κύριε Ελιοτ, εκείνη τη χρονιά σας στο Παρίσι ως «ρομαντική χρονιά» κι έχετε εκφραστεί με την ίδια θέρμη, ίσως συμπτωματικά, σε έναν άλλον Απρίλη, αυτόν του 1934, σε σημείωμά σας στο περιοδικό «Criterion». Εικάζω πως ξέρω, αλλά θα σας ρωτήσω, κύριε Ελιοτ, σε ποιον αναφερόσασταν λέγοντας: «Είμαι πρόθυμος να παραδεχτώ πως η αναδρομή μου ενεργοποιήθηκε από ένα συναισθηματικό ηλιοβασίλεμα, τη θύμηση ενός φίλου πλησιάζοντας από τους Κήπους του Λουξεμβούργου, αργά στο δειλινό, κραδαίνοντας ένα κλωνάρι πασχαλιάς, ενός φίλου που κατόπιν (απ’ όσο μπορώ να εξακριβώσω) θα αναμειγνυόταν με τη λάσπη της Καλλίπολης». Εικάζω στον Ζαν. Και οι πασχαλιές; Ο Απρίλης, ο σκληρότερος μήνας; Ο Απρίλης του 1915; Η αφιέρωσή σας στο Ερωτικό Τραγούδι του Τζ. Αλφρεντ Προύφορκ; Οι στίχοι από το τραγούδι της κυρίας Πόρτερ, αυτό που οι στρατιώτες τραγουδούσαν στην απόβαση των Δαρδανελλίων; Ο θάνατος από πνιγμό; Η λάσπη της Καλλίπολης; Οι επιστολές του Ζαν όταν επιστρέψατε στην Αμερική; Το άρρητο πένθος που σημειώνει η σύζυγος Βίβιεν ως νιόπαντρου;

Ας εξηγηθώ, κ. Ελιοτ, σ’ αυτή τη φωτογραφία από το λεύκωμα του έτους 1912, ο επιστήθιος φίλος σας Ζαν Βερντενάλ ποζάρει – ο μόνος από τους γιατρούς χωρίς παλτό – στο πρόπυλο του Hopital Hotel-Dieu, όρθιος, ο ψηλότερος, τρίτος από δεξιά, και στην αλληλογραφία που επιλέξατε να διασώσετε, ο προσεκτικός μελετητής μπορεί να διακρίνει πως επιστρέφοντας στην Αμερική για την ολοκλήρωση της διατριβής σας δεν ξανασυναντηθήκατε. Στις 5-2-1912 ο Ζαν σάς γράφει τα εξής: «…Είκοσι φορές, αγαπημένε μου σύντροφε, κατά τη διάρκεια του περασμένου μήνα αισθάνθηκα να θέλω να σου γράψω και δεν είχα τη δύναμη να το κάνω. Αυτή η αναβλητικότητά μου γίνεται κάπως ανησυχητική. Τώρα διαμένω στο δωμάτιο που ‘χες πέρυσι και μου αρέσει να έχω το κρεβάτι στη μικρή εσοχή, αλλά το σχέδιο της ταπετσαρίας (το θυμάσαι;) συχνά μου τη δίνει στα νεύρα. Ανάθεμα. Μου συνέβη μια στιγμή πρωτύτερα να σου στείλω ένα κομματάκι της ταπετσαρίας – αλλά μετά συνειδητοποίησα πως δεν ήταν δική μου αυτή η ιδέα, αλλά την είχα από μια επιστολή του Λαφόργκ, έτσι, θα τ’ αποφύγω. Δεν είμαι καν σίγουρος αν είχα ποτέ κάποια ιδέα που πραγματικά να μου ανήκει. Εύχομαι να μην είχα ποτέ διαβάσει ή ακούσει το οτιδήποτε, ποτέ. […] Συγχώρησε το γραπτό μου – ορθογραφία, στυλ και μουντζούρες -, αλλά ήμουν συνηθισμένος από τις φορές που κατέβαινα στο δωμάτιό σου με ένα παλιό τζάκετ, με ξεκούμπωτο πουκάμισο και παντόφλες…».

Κύριε Ελιοτ, ο Ζαν συνεχίζει να αλληλογραφεί μαζί σας μέχρι τον Δεκέμβριο του 1912. Χαράσσει στις επιστολές του μικρές υπομνήσεις από τις βόλτες σας και νύξεις για τις συναντήσεις του με τον φίλο σας Μ.Σ. Πρίτσαρντ, βοηθό διεύθυνσης του Μουσείου Καλών Τεχνών της Βοστώνης, κοσμοπολίτη, κλασικιστή και βυζαντινολόγο· ανήκε στον κύκλο του Οσκαρ Ουάιλντ. Εσείς, αφού ολοκληρώνετε τις σπουδές σας στο Χάρβαρντ, επιστρέφετε το 1914 στην Αγγλία· εκεί σας βρίσκει ο πόλεμος. Τον Απρίλιο του 1915 στην απόβαση της Καλλίπολης, ο Ζαν υπηρετώντας ως στρατιωτικός γιατρός στις συμμαχικές δυνάμεις του Αξονα σκοτώνεται. Η ημερομηνία θανάτου του 2-5-1915. Θα γινόταν είκοσι πέντε ετών.

Υστερα από έναν αιώνα ξανακοιτάζω τη φωτογραφία του Ζαν στο πρόπυλο του νοσοκομείου των Παρισίων που τον ανακάλυψα κρυμμένο στην αφιέρωση του Προύφροκ σας και στη στιχοθεσία της Ερημης Χώρας. Δεν ξέρω αν είναι ο Φληβάς, δεν θ’ αναλύσω τη φυλοκαθοριστική σημασία του Τειρεσία σας, την παλλόμενη ανάμεσα σε δύο ζωές ηθική φιλοσοφία που εκφράζει, ούτε θα σχολιάσω οτιδήποτε για τον σμυρνιό έμπορο σταφίδας, τον κ. Ευγενίδη. Θα αναγνωρίσω όμως με βεβαιότητα στις τελευταίες στροφές της άγονης γης σας κάθε εικασία, πεποίθηση και πίστη, απαγγέλλοντας εκ μέσης καρδίας τους στίχους σας: Φίλε μου, αίμα κινεί την καρδιά μου / η φοβερή τόλμη μιας στιγμιαίας παράδοσης / αυτή που η ηλικία της σύνεσης ποτέ δεν θ’ αναιρέσει / απ’ αυτήν, και μόνο μ’ αυτήν, έχουμε υπάρξει / αυτή που ποτέ δεν θα βρεθεί μέσα στους επικήδειούς μας / ή σε μνήμες σκεπασμένες απ’ τη σπλαγχνική αράχνη / ή κάτω από σπασμένες σφραγίδες απ’ τον αποστεωμένο δικηγόρο / μέσα στις αδειανές μας κάμαρες. / … / Μοναχά στο δειλινό αιθέριες φήμες / ανασταίνουν για μια στιγμή έναν τσακισμένο Κοριολανό.