Αργοναύτες χωρίς προσανατολισμό

«Η κοινοβουλευτική συντεχνία βρήκε μια λύση της πολιτικής κρίσης, που έσωζε τους θεσμούς δίχως να προσβάλλει τις σταδιοδρομίες και τα φιλότιμα των κομμάτων και των προσώπων: Κυβέρνηση συνασπισμού. Τα κόμματα της συμπολίτευσης και της αντιπολίτευσης μοιράστηκαν τα υπουργεία με ένα κοινό “πρόγραμμα περισυλλογής”, αφήνοντας έξω μερικές μικρές ομάδες των άκρων. […] Η Κυβέρνηση του συνασπισμού, από τη φύση της, ήταν ανίκανη να πάρει γενναίες πρωτοβουλίες και να επιβάλει ριζικές λύσεις στα οικονομικά και κρατικά ζητήματα, που παραλύανε τη ζωή του τόπου. Ούτε την ξεκουρδισμένη μηχανή της διοίκησης μπορούσε να φρεσκάρει και να ξανακουρδίσει, ούτε το στρατό να καθαρίσει από τα ταραχοποιά στοιχεία του, ούτε αληθινές οικονομίες να πραγματοποιήσει και να ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό, ούτε την εθνική οικονομία να διευθύνει και να τη συγκρατήσει σ’ ένα ανεκτό επίπεδο μες στη σύγχυση των διεθνών οικονομικών συνθηκών. Τα κόμματα που την αποτελούσαν φροντίζανε το καθένα για τα ειδικά συμφέροντα των οπαδών του και για την αύξηση των ψήφων του. Διαφωνούσανε συνεχώς και σε ζητήματα αρχών και, συχνότερα, σε ζητήματα εντελώς πρακτικά, αλλά με μεγάλη κομματική σημασία».

Εάν εξαιρέσουμε δυο – τρεις εκφράσεις της «μαλλιαρής» δημοτικής, καθώς και τη μυστηριώδη νύξη για «ταραχοποιά στοιχεία» του στρατού, αυτό το κείμενο θα μπορούσε κάλλιστα να έχει γραφτεί και σήμερα· να αναφέρεται στην κυβέρνηση Παπαδήμου. Θυμάστε αυτή τη δύσμοιρη και βραχύβια κυβέρνηση – από τον Νοέμβριο του 2011 έως τον Μάιο του 2012; Φαινομενικά ήταν μια παντοδύναμη κυβέρνηση συνασπισμού του ΠΑΣΟΚ, της Νέας Δημοκρατίας και του αλήστου μνήμης ΛΑΟΣ. Είχε εξασφαλίσει τις 255 από τις 300 έδρες του κοινοβουλίου: η φαντασίωση κάθε κοινοβουλευτικού ηγέτη με απωθημένα δικτάτορα. Ηταν όμως και η πιο απτή απόδειξη γύρω από το πόσο τα φαινόμενα μπορούν να απατούν. Ο τυπικά παντοδύναμος Λουκάς Παπαδήμος ήταν ουσιαστικά ανίσχυρος για λόγους αντίστοιχους με αυτούς που διατυπώνονται στο παραπάνω κείμενο: τα τρία κόμματα του κυβερνητικού συνασπισμού είχαν τη δική τους ατζέντα να προωθήσουν και, κυρίως, να κερδίσουν πολύτιμο ζωτικό πολιτικό χρόνο, προκειμένου να ενισχύσουν τα ποσοστά τους σε μια εκλογική αναμέτρηση που κανένας δεν γνώριζε πότε ακριβώς θα διεξαχθεί, αλλά άπαντες ψυχανεμίζονταν ότι επίκειται. Μήπως θυμάστε και τα ποσοστά των δύο πρώτων κομμάτων στις εκλογές του Μαΐου; 19% η Νέα Δημοκρατία, 17% ο ΣΥΡΙΖΑ· τα χαμηλότερα ποσοστά που έχουν καταγραφεί για δύο πρώτα κόμματα κατά τη μεταπολιτευτική περίοδο.

Ωστόσο, το εισαγωγικό κείμενο δεν αναφέρεται στην κυβέρνηση Παπαδήμου. Δεν θα ήταν δυνατόν να αναφέρεται, από τη στιγμή που έχει γραφτεί οκτώ δεκαετίες νωρίτερα από τον σχηματισμό της εν λόγω κυβέρνησης, κάπου ανάμεσα στον Ιούλιο του 1931 και στον Αύγουστο του 1935. Αναφέρεται στην ταραγμένη δεκαετία του 1920 (στο δεύτερο μισό της δεκαετίας, για την ακρίβεια, όταν το καθεστώς στην Ελλάδα ήταν η αβασίλευτη δημοκρατία με τακτικά μιλιταριστικά διαλείμματα) και φέρει την υπογραφή ενός από τους πιο χαρακτηριστικούς εκπροσώπους της θρυλικής πια «Γενιάς του ’30»: του Γιώργου Θεοτοκά (1905 – 1966). Περιλαμβάνεται στο δίτομο μυθιστόρημά του «Αργώ», το πλέον εμβληματικό μυθιστόρημα εκείνης της εποχής κι εκείνης της γενιάς. Πρωτοδημοσιεύτηκε από τις εκδόσεις Πυρσός το 1933 (α’ τόμος) και το 1936 (β’ τόμος), ανατυπώθηκε από το Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», όπως τα περισσότερα από τα πονήματα αυτής της γενιάς (πιο πρόσφατη ανατύπωση το 2009) και ήταν μία από τις ξεχωριστές προσφορές του «Βήματος της Κυριακής» το 2015, στη σειρά «Ιστορία στη Λογοτεχνία», σε επιμέλεια Γιώργου Τσακνιά.

Ο Θεοτοκάς έγραψε την «Αργώ» από τα 26 έως τα 30 του χρόνια, ενώ είχε ήδη προλάβει και είχε επιδώσει τα ιδεολογικά του διαπιστευτήρια με το δοκίμιό του «Ελεύθερο Πνεύμα» (1929), που θεωρήθηκε από πολλούς ως το μανιφέστο εκείνων που ενηλικιώθηκαν αμέσως μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και κλήθηκαν να προσγειωθούν απότομα από τη Μεγάλη Ιδέα της Ελλάδας των Δύο Ηπείρων και των Πέντε Θαλασσών σε μια Ψωροκώσταινα στρατιωτικά ηττημένη, εδαφικά ακρωτηριασμένη και πληθυσμιακά επιβαρυμένη με ενάμιση εκατομμύριο ομοεθνείς πρόσφυγες, κατατρεγμένους κι εξαθλιωμένους, προτού η επιβάρυνση μεταλλαχτεί σε αναζωογόνηση και το νέο αίμα αποτελέσει το λίπασμα για την εντυπωσιακή οικονομική αναγέννηση. Ο ίδιος ο Θεοτοκάς αυτοπροσδιορίζεται ως «φιλελεύθερος», τοποθετημένος στο ευρύ φάσμα που σήμερα καλύπτεται από την Κεντροδεξιά έως και την Κεντροαριστερά, αλλά δεν κακομεταχειρίζεται τους ήρωές του στην «Αργώ» ως προσχηματικές περσόνες και φερέφωνα των δικών του απόψεων. «Δεν αρμόζει, νομίζω», σημειώνει στην έκδοση του 1936, «να χρησιμοποιεί κανείς την τέχνη για την υπεράσπιση μιας κοινωνικοπολιτικής θέσης. Τούτο νοθεύει την τέχνη και εξάλλου αντιβαίνει στις αρχές του fair play, του τίμιου παιχνιδιού. Οι θεωρητικές συζητήσεις πρέπει να είναι ξερές, τα επιχειρήματα γυμνά και αγνά, δίχως καλλιτεχνικό επίχρισμα, να μιλούνε και να πείθουν από μόνα τους». Ο Θεοτοκάς δανείζεται χαρακτήρες και συμπεριφορές από την πολιτική σκηνή του ’20, αλλά κανέναν και καμία δεν αντιγράφει: «Από την αυθεντική ελληνική ιστορία και την πραγματική “πραγματικότητα” πήρα μονάχα το γεγονός της Καταστροφής και το πρόσωπο του Ελευθερίου Βενιζέλου». Αυτό το πρόσωπο, στο κεφάλαιο «Ο Πρόεδρος», του δίνει την ευκαιρία να εκφέρει και ορισμένα από τα πιο εύστοχα και διεισδυτικά πολιτικά του σχόλια.

Στο μυθιστόρημα «της νιότης» του Θεοτοκά, η Αργώ είναι ένας φοιτητικός σύλλογος, όπου συνυπάρχουν – όχι πάντα ειρηνικά – όλες οι πολιτικές παρατάξεις (ένα πρόπλασμα σε σμίκρυνση, θα λέγαμε, της σημερινής ΕΦΕΕ) και λογομαχούν/ψηφίζουν/αποφαίνονται για τα πάντα: από την ύπαρξη ή όχι του Θεού (εδώ το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας αμφισβητείται λόγω διαδικαστικών ατασθαλιών) έως τη συμμετοχή σε μια άγουρη κομμουνιστική εξέγερση. Αυτοί οι ιδιότυποι Αργοναύτες, με το ελαφρυντικό – αλλά και τη φλόγα – της νεαρής τους ηλικίας, είναι έτοιμοι να δοκιμάσουν τους «απαγορευμένους καρπούς», που μπορεί να τους στοιχίσουν ακόμη και τη ζωή τους. Η οξύνοια του Θεοτοκά τού επιτρέπει να διακρίνει τις «εκλεκτικές συγγένειες» ανάμεσα σε υποτιθέμενα αντίπαλες ιδεολογίες, όπως η κομμουνιστική και η εθνικιστική, που δεν έχουν δείξει εισέτι το ζοφερό τους πρόσωπο· είναι πράγματι ζηλευτή η δεξιοτεχνία με την οποία αποτυπώνει την ιδεολογική «μεταστροφή» των ηρώων του εν μιά νυκτί, ενόσω εκείνοι αλλάζουν ιδέες για να μείνουν πιστοί στις βαθύτερές τους παρορμήσεις. Ο Θεοτοκάς γνωρίζει πως είναι προκαταβολικά χαμένος ο αγώνας της ιδεολογίας εναντίον της ιδιοσυγκρασίας. Στην περσόνα του οπορτουνιστή πολιτευτή Παύλου Σκινά, ο Θεοτοκάς συμπυκνώνει τα διαχρονικά στοιχεία όλων όσοι προφασίζονται ότι ενστερνίζονται ανιδιοτελείς ιδέες προκειμένου να υπερασπιστούν ιδιοτελή συμφέροντα. Είναι ακριβώς κάτι τέτοιες σελίδες που καθιστούν την «Αργώ» επώδυνα επίκαιρη και σήμερα.