Τσακισμένες τήβεννοι

Με τη σκέψη στον πατέρα μου

Δεν είναι συνηθισμένο να βγαίνουν οι δικαστές στον δρόμο για να διαμαρτυρηθούν. Ακόμα πιο σπάνιο είναι να έρχονται συνάδελφοί τους από άλλες χώρες για να τους υποστηρίξουν διαδηλώνοντας μαζί τους. Κι όμως αυτό συνέβη, το κρύο πρωινό του Σαββάτου 11 Ιανουαρίου 2020 στη Βαρσοβία. Κάτω από τα χοντρά παλτά τους, πολλοί δικαστές, Πολωνοί από όλες τις περιοχές της χώρας αλλά και Ευρωπαίοι από άλλα είκοσι κράτη (τα ειδησεογραφικά πρακτορεία δεν κατέγραψαν Ελληνες), φορούσαν το κοινό τους ένδυμα-σύμβολο: την τήβεννο. Ως ύστατο μέσο υπεράσπισης ενός αγαθού που, χωρίς να το πολυκαταλαβαίνουμε, αρχίζει να καταχωρείται στα εν ανεπαρκεία: της δικαστικής ανεξαρτησίας.

Η «διαδήλωση των χιλίων τηβέννων», στην οποία συμμετείχαν συνολικά γύρω στα 30.000 άτομα, είχε ακριβώς σκοπό να ευαισθητοποιήσει την κοινή γνώμη για ένα ζήτημα που απλώνεται σαν γάγγραινα στον δημοκρατικό ιστό της Ευρώπης. Μία ήδη σε βάρος της καταδικαστική απόφαση από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης, η εκκίνηση της διαδικασίας του άρθρου 7 της Συνθήκης για παράβαση των θεμελιωδών κανόνων της Ενωσης και η ομόθυμη καταδίκη από το Συμβούλιο της Ευρώπης, την Επιτροπή της Βενετίας και τις οργανώσεις των δικαιωμάτων του ανθρώπου, δεν πτόησαν την κυβέρνηση του κόμματος με το πιο ειρωνικό όνομα παγκοσμίως: Κόμμα του Νόμου και της Δικαιοσύνης. Μετά την πρώτη επίθεση κατά του Ανωτάτου Δικαστηρίου, και μια προς στιγμήν υποχώρηση της κυβέρνησης ύστερα από επέμβαση του – προσκείμενου σε αυτήν – προέδρου Αντρέι Ντούντα (τον Δεκέμβριο του 2018), η νέα νίκη, στις βουλευτικές εκλογές του Οκτωβρίου του 2019, ξανάδωσε ορμή στον αόρατο αλλά πανταχού παρόντα άρχοντα του σκότους Γιάροσλαβ Κατζίνσκι.

Η νέα επίθεση είχε στόχο την ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας σε όλα τα επίπεδα, μέσω ενός νόμου που αποκλήθηκε αμέσως «φίμωτρο»: προέβλεπε προσθήκη επιλογών της κυβέρνησης στο Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο και, ιδίως, πρόσδωση σε αυτό το κομματικού πλέον χαρακτήρα όργανο της δυνατότητας να «πειθαρχεί», δηλαδή να πιέζει και να διώκει, δικαστές που εξέφρασαν γνώμη ή πήραν αποφάσεις που δεν είναι της αρεσκείας της κυβέρνησης. Αυτή η ανοιχτή παραβίαση όχι μόνο του Κράτους Δικαίου, αλλά και της ίδιας της νομιμότητας, ανάγκασε το Συνταγματικό Δικαστήριο -τελευταίο προπύργιο θεσμικής αντίστασης μαζί με τον πολωνό Συνήγορο του Πολίτη – να προειδοποιήσει για κίνδυνο αποπομπής της Πολωνίας από την Ευρωπαϊκή Ενωση και αποτέλεσε τη θρυαλλίδα για το ξεσήκωμα των τηβέννων.

Η κυβέρνηση δεν δείχνει να υποχωρεί, όμως ο αγώνας δεν έχει κριθεί και οι αστάθμητοι παράγοντες δεν λείπουν. Ενας ακούει στο όνομα Βέρα Ζουροβά: είναι η επίτροπος «Αξιών και Διαφάνειας» της Ευρωπαϊκής Ενωσης και έχει επιδείξει πολύ αυστηρή, μέχρι στιγμής, στάση έναντι της πολωνικής κυβέρνησης. Μια στάση που θα έμοιαζε απολύτως λογική – η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ως φύλακας των Συνθηκών, παίζει την αξιοπιστία της στην παρατεταμένη παραβίαση της δικαστικής ανεξαρτησίας εκ μέρους μιας χώρας-μέλους που «δεν καταλαβαίνει τίποτα» -, εάν ξεχνούσαμε ότι προέρχεται από την Τσεχία, χώρα με όχι ακριβώς λευκό ποινικό μητρώο στον τομέα των δικαιωμάτων, κι επιπλέον είναι μέλος του κόμματος του πρωθυπουργού Αντρέι Μπάμπις, όχι ακριβώς πρότυπο δημοκρατικού ηγέτη. Κι όμως η Ζουροβά, νομικός στο επάγγελμα και αρμόδια για το χαρτοφυλάκιο της Δικαιοσύνης στην Επιτροπή Γιούνκερ, στην οποία κυρίως διακρίθηκε για τη συμβολή της στην ψήφιση του Κανονισμού GDPR για τα προσωπικά δεδομένα, προτίμησε να βάλει την τιμή της Ευρώπης πάνω από την όποια αλληλεγγύη των «χωρών του Βίζεγκραντ». Η δήλωσή της ότι η επιχείρηση εκφοβισμού και ελέγχου των δικαστών συνιστά «ανεπανόρθωτη βλάβη» προσέδωσε νομιμοποίηση στην αντίσταση κατά των παραβιάσεων και προοιωνίζεται συνέχεια.

Κρυφό αλλά δυνητικό εμπόδιο στην αντίδραση της Ενωσης είναι ένα άλλο πρόσωπο, πολύ πιο γνωστό: πρόκειται για την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, τη νέα πρόεδρο της Επιτροπής, η οποία χρωστά σε μεγάλο βαθμό την εκλογή της στη θετική στάση των κυβερνήσεων της Βαρσοβίας και της Βουδαπέστης και άρα έχει κάθε λόγο να μη συγκρουστεί με αυτές. Το επίκεντρο του ενδιαφέροντός της, εξάλλου, βρίσκεται στη «Νέα Πράσινη Συμφωνία», έναντι της οποίας η Πολωνία είναι επίσης χλιαρή έως αρνητική, και αυτό μπορεί να την οδηγήσει να υιοθετήσει μια πιο επιεική στάση στο χαμηλότερης πρακτικής σημασίας ζήτημα των δικαιωμάτων. Υπό αυτή την οπτική, η Ζουκοβά μπορεί να λειτουργεί ως ο «κακός» της υπόθεσης, πριν η «καλή πρόεδρος» ρίξει στα μαλακά μια Πολωνία την οποία ούτως ή άλλως προστατεύει το μέγεθός της και η αδυναμία του συστήματος «τιμωρίας» των κρατών μελών, που δεν αντέχει στο παραμικρό βέτο.

Κι όμως: η δικαστική ανεξαρτησία κάθε άλλο παρά μικρή ή θεωρητική υπόθεση είναι. Μια μέρα μετά την επιστολή της Ζουροβά στην πολωνική κυβέρνηση με την οποία την προειδοποιούσε για την «ανεπανόρθωτη βλάβη», η ίδια αυτή κυβέρνηση, μέσω ενός Κοινοβουλίου το οποίο ελέγχει απόλυτα, ψήφιζε τις αντίθετες με το ευρωπαϊκό δίκαιο διατάξεις. Και μία μέρα μετά τη «διαδήλωση των χιλίων τηβέννων», το «στημένο» Δικαστικό Συμβούλιο έπαυε από τα καθήκοντά του και μείωνε κατά 40% τον μισθό δικαστή που τόλμησε να ζητήσει στοιχεία για την πρόσληψη κατώτερης βαθμίδας συναδέλφου του σε τοπικό δικαστήριο. Το μήνυμα της κυβέρνησης ήταν καθαρό: συμμορφωθείτε ή θα διωχθείτε. Αλλαγή του Συντάγματος σε κατεύθυνση που βολεύει την εξουσία, εξουδετέρωση του δικαστηρίου που ερμηνεύει το Σύνταγμα, εκφοβισμός και υποταγή ανώτερων και κατώτερων δικαστών, διορισμός δικαστών της επιλογής της κυβέρνησης, απαγόρευση των φωνών της κριτικής (στη Δικαιοσύνη, αλλά και στον Τύπο και εντός της πολιτικής αντιπαράθεσης), πλασάρισμα όλων αυτών στην κοινωνία υπό το περιτύλιγμα του «νόμου και της τάξης»: το οπλοστάσιο της «αντιφιλελεύθερης Δημοκρατίας», δηλαδή της άρνησης της Δημοκρατίας, σε πλήρη εκδίπλωση. Αλλά η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν είναι τίποτα χωρίς Δημοκρατία.

Πόσω μάλλον που η πίεση κατά της Δικαιοσύνης δεν περιορίζεται στην Πολωνία και ούτε βέβαια είναι πρόβλημα μόνον εντός της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ουγγαρία και Ρουμανία ευθέως, Βουλγαρία και Ελλάδα, στην προηγούμενη κυβερνητική της φάση, πιο έμμεσα (η εν εξελίξει προανακριτική επιτροπή της Βουλής στη χώρα μας αναδεικνύει όλο και πιο εναργώς την ύπαρξη ενός δικαστικού κυκλώματος), έπαιξαν με τα ακραία όρια της δικαστικής ανεξαρτησίας. Φωνές διαμαρτυρίας από το εσωτερικό και από διεθνείς παρατηρητές έχουν ξεσηκωθεί για τις περιπτώσεις της Βενεζουέλας (διάλυση και κυβερνητική ανασύνθεση του Ανωτάτου Δικαστηρίου), της Βραζιλίας (όπου ο δικαστής που έβαλε φυλακή τον Λούλα βρέθηκε υπουργός Δικαιοσύνης του Μπολσονάρο), του Μεξικού (πακέτο μεταρρυθμίσεων που παραβιάζουν το τεκμήριο αθωότητας και τη δικαστική ανεξαρτησία). Και σε μια ακόμα πιο μεγάλη χώρα, ένας δικαστής με τήβεννο ανέβηκε τις προάλλες στο βήμα της Γερουσίας για να αναγγείλει το κλείσιμο μιας διαδικασίας που διέλυσε την αξιοπιστία του συστήματος απονομής δικαιοσύνης και της διάκρισης των εξουσιών. Αλλά η ιστορία της δημοκρατικής κατάπτωσης των Ηνωμένων Πολιτειών αξίζει ένα δικό της κεφάλαιο.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος