Mύθοι περί ΜΚΟ{CR}

Θυμάμαι έναν καθηγητή στην Αγγλία (πριν από 30 χρόνια) που μας έλεγε ότι το θεμελιώδες καθήκον για τους πολιτικούς επιστήμονες είναι να «αποδομούν» τις βιαστικές κρίσεις και τις εύκολες γενικεύσεις. Το δεύτερο σημαντικότερο καθήκον των πολιτικών επιστημόνων όταν ακούν ένα «αφήγημα», μας τόνιζε, είναι να μελετήσουν το «ποιος ωφελείται» από αυτό. «Δεν υπάρχουν ουδέτερες ή αθώες ερμηνείες» σημείωνε με έμφαση.

Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι γεμάτα με αρνητικές ιστορίες για τις λεγόμενες ΜΚΟ και το Προσφυγικό. Ορισμένα Μέσα διακρίνουν «καλές» ή «κακές» ΜΚΟ, αλλά συνήθως οι πηχυαίοι τίτλοι στις εφημερίδες ευρείας κυκλοφορίας τείνουν να τις ομογενοποιούν, αποδίδοντάς τους σκοτεινούς σκοπούς: αυτές είναι που φέρνουν τους μετανάστες – πρόσφυγες στα νησιά, αυτές είναι που τους «δασκαλεύουν» για το πώς να πάρουν άσυλο ή πώς να αποφύγουν τον επαναπατρισμό, αυτές είναι που δρουν υπογείως με ανομολόγητες προθέσεις.

Σε πολλές από αυτές τις αφηγήσεις υπάρχει μια έλλειψη κατανόησης του τι είναι μια Μη Κυβερνητική Οργάνωση (ΜΚΟ). Ο όρος είναι μια μάλλον ατυχής μετάφραση στα ελληνικά του αγγλικού όρου Non-Governmental Organization, ο οποίος θα έπρεπε να αποδοθεί ως Μη Κρατική Οργάνωση. Η έννοια αυτή περιλαμβάνει οποιασδήποτε μορφής οργάνωση που δεν είναι κρατική και δεν έχει σκοπό το κέρδος (καλύπτοντας δηλαδή ένα τεράστιο εύρος φορέων που ποικίλλουν από περιβαλλοντικές οργανώσεις όπως η Greenpeace και η WWF, ανθρωπιστικές όπως οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα και η Actionaid και θρησκευτικές όπως η Caritas και η World Vision). Δεύτερον, η έννοια ΜΚΟ δεν χρησιμοποιείται στο ελληνικό δίκαιο όπου ισχύουν οι όροι «σωματεία» και «αστικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες» – ουσιαστικά όμως σημαίνοντας το ίδιο πράγμα με τον όρο «ΜΚΟ». Στην Ελλάδα υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες σωματεία και ΑΜΚΕ (δηλαδή ΜΚΟ) που έχουν αναγνωριστεί από τα κατά τόπους πρωτοδικεία που ποικίλλουν από πολιτιστικούς συλλόγους και οργανώσεις Προσκόπων και Οδηγών έως οργανισμούς υποστήριξης συγκεκριμένων ευάλωτων ομάδων όπως το Χαμόγελο του Παιδιού, τα σωματεία ΑμεΑ και τα εκκλησιαστικά γηροκομεία.

Μια χρήσιμη διάκριση είναι ανάμεσα στις τοπικές (π.χ. Πολιτιστικός Σύλλογος Αράχοβας), τις εθνικές (π.χ. Κιβωτός των Παιδιών) και τις διεθνικές ΜΚΟ. Λίγες ελληνικές οργανώσεις έχουν διεθνικές δράσεις (δηλαδή δράσεις σε άλλες χώρες). Ωστόσο η δράση διεθνικών ΜΚΟ από άλλες χώρες δεν είναι καθόλου καινούργια στην Ελλάδα. Από τη Φιλική Εταιρεία και τις οργανώσεις των Φιλελλήνων έως τις αντιδικτατορικές ομάδες, οι διεθνικές ΜΚΟ έχουν μια μακρά παράδοση ενασχόλησης με τη χώρα. Αλλωστε τα στελέχη τους έχουν τιμηθεί από το ελληνικό κράτος δίνοντας τα ονόματά τους σε κεντρικούς δρόμους της Αθήνας και άλλων ελληνικών πόλεων. Η ελληνική ιστορία είναι γεμάτη από τις θετικές δράσεις των ΜΚΟ.

Αλλά και πιο πρόσφατα – ιδιαίτερα με την οικονομική κρίση και μετέπειτα την προσφυγική κρίση – ο αριθμός διεθνών ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα πολλαπλασιάστηκε. Ανάμεσά τους και οργανώσεις της Διασποράς όπως το Hellenic Hope και το Hellenic Initiative, καθώς και διεθνικά ιδρύματα όπως το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος και το Κοινωφελές Ιδρυμα Ιωάννη Λάτση.

Ας έλθουμε τώρα στα νησιά. Το αφήγημα «για όλα φταίνε οι κακές ΜΚΟ» βολεύει όσους θέλουν να απαλλαγούν από ευθύνες: κυρίως κρατικούς και τοπικούς φορείς. Η λογική είναι «δεν φταίμε εμείς, αλλά οι άλλοι». Είναι η κλασική συμπεριφορά όλων εκείνων που θέλουν να απαλλαγούν από την κριτική για τους δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους που έχουν εγκλωβιστεί στη Λέσβο, τη Χίο και τη Σάμο και ζουν για χρόνια (περιμένοντας την απόφαση χορήγησης ή απόρριψης της αίτησης ασύλου) κάτω από άθλιες συνθήκες σε καταυλισμούς που στεγάζουν 20 φορές περισσότερους μετανάστες από όσους επιτρέπουν οι εγκαταστάσεις τους. Οι ΜΚΟ είναι ο εύκολος στόχος καθώς έχουν ένα «πλεονέκτημα»: η κριτική που τους ασκείται δεν κοστίζει ψήφους αφού όχι μόνον είναι ξένοι, αλλά δεν έχουν ούτε καν τη δυνατότητα να αμυνθούν συγκροτώντας συμμαχίες με τους ντόπιους. Υπάρχει ακόμη και μια σημαντική οικονομική διάσταση. Οι διεθνικές ΜΚΟ χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ενωση και άλλους φορείς (όπως η Υπατη Αρμοστεία για τους Πρόσφυγες του ΟΗΕ) ακριβώς γιατί θεωρούνται (με βάση τη διεθνή εμπειρία) περισσότερο αποτελεσματικές (πιο έμπειρες, πιο ευέλικτες και λιγότερο διεφθαρμένες από δημόσιους φορείς) για την υλοποίηση δράσεων. Επομένως η κριτική που τους ασκείται αντανακλά κι ένα οικονομικό διακύβευμα (πολύ συχνά η δημόσια κριτική σε διάφορα ζητήματα κρύβει οικονομικούς ανταγωνισμούς αλλά και φθόνο).

Ωστόσο, το όλο αφήγημα για τις ΜΚΟ στα νησιά δεν θα ήταν πειστικό αν δεν υπήρχε κάποια βάση. Η προσφυγική κρίση προσείλκυσε στην Ελλάδα πολύ μεγάλες και αξιόπιστες διεθνείς ΜΚΟ, όπως το Danish Refugee Council, το Norwegian Refugee Council, η International Rescue Committee, η Διεθνής Ομοσπονδία του Ερυθρού Σταυρού, οι Γιατροί του Κόσμου, η OXFAM, η Mercy Corps, η CARE και πολλές άλλες. Αν δεν αναλάμβαναν δράση αυτές οι οργανώσεις και αρκετές άλλες ελληνικές, οι πρόσφυγες και οι μετανάστες που έφθασαν στην Ελλάδα το 2015-16 θα είχαν πεθάνει από την πείνα και το κρύο, όπως έχει παραδεχθεί δημοσίως ο πρώην υπουργός Μεταναστευτικής Πολιτικής Γιάννης Μουζάλας. Ωστόσο παράλληλα με αυτές τις οργανώσεις έφθασαν στα νησιά μια σειρά από «εθελοντικές» ή «άτυπες» ομάδες. Αυτές οι ομάδες που συχνά ήταν αποτέλεσμα «αυθόρμητου διεθνούς εθελοντισμού», όπως οι A Drop in the Ocean, The Starfish Foundation, Lindas Aid, Dirty Girls, We Do What We Can, Movement of the Ground, I am You, Better Days for Moria και πολλές άλλες, ήταν από τις πρώτες που έδωσαν βοήθεια στους πρόσφυγες όταν η Υπατη Αρμοστεία και οι καθιερωμένες ΜΚΟ ήταν ακόμη απούσες. Εντούτοις, όπως αποκαλύπτει μια σημαντική μελέτη σε διεθνές επιστημονικό περιοδικό (Guribye and T.S. Mydland, 2018. Escape to the island: International volunteer engagement on Lesvos during the refugee crisis. Journal of Civil Society14.4, σελ. 346-363), η έλλειψη εμπειρίας στη διαχείριση κρίσεων σε συνδυασμό με τη μη κατανόηση του ευρύτερου πλαισίου, η έντονη και ορισμένες φορές ακραία πολιτικοποίησή τους και η τάση τους να θέτουν τις ατομικές ατζέντες πάνω από τις συλλογικές ανάγκες έκαναν τις προσπάθειες ορισμένων απ’ αυτές τις βιαστικά συγκροτημένες αυθόρμητες εθελοντικές ομάδες προβληματικές, υποσκάπτοντας την αποδοχή από τις τοπικές κοινωνίες. Είναι αρκετές από αυτές τις οργανώσεις (που πολλές φορές δεν είχαν νομική οντότητα) στις οποίες αναφέρονται οι νησιώτες και τα ΜΜΕ ως «ΜΚΟ». Η γενίκευση όμως θα ήταν και πάλι άδικη. Υπήρξαν και αρκετές από αυτές τις εθελοντικές ομάδες που με την ευελιξία και την αμεσότητά τους προσέφεραν σπουδαίο έργο, ενώ και κάποιες από τις μεγάλες και γνωστές υστέρησαν και σε διαχειριστική επάρκεια αλλά και σε αποτελεσματικότητα. Ωστόσο αυτά είναι αναμενόμενα σε επείγουσες συνθήκες.

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο χώρος των ΜΚΟ στο Προσφυγικό – Μεταναστευτικό χρειάζεται ρύθμιση. Η τελευταία είναι κυρίως υπόθεση του κράτους. Πέρα όμως από «μητρώα», τον έλεγχο της αξιοπιστίας των οργανώσεων και την παρακολούθηση της ροής των πόρων, καλό είναι να ασχοληθεί το ελληνικό κράτος και με τον ουσιαστικό συντονισμό των δρώντων για να αποφεύγονται οι αλληλεπικαλύψεις (duplication) και οι δράσεις που υποσκάπτουν η μία την άλλη. Κι αυτό το δεύτερο είναι πιο σημαντικό και πιο κρίσιμο από το πρώτο.

Ο Αστέρης Χουλιάρας είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου