«Από το Πέραμα ως την Εκάλη η Αθήνα είναι κατ’ ουσίαν ίδια»

Το 1997 σε άρθρο του στο περιοδικό του Συλλόγου των Αρχιτεκτόνων διατυπώνει τις θέσεις του για την Αθήνα επισημαίνοντας τον χαρακτήρα της ως «νέας και στιγμιαίας πόλης». Σε αυτό το άρθρο παρουσιάζει την αρχιτεκτονική του άποψη για την αξιοποίηση του Ελληνικού έτσι ώστε η μελετημένη ανάπτυξη να αποτελέσει υπόδειγμα για τη συνολική πολεοδομική ανασυγκρότηση της πρωτεύουσας.

Τον περασμένο Αύγουστο ο καθηγητής αρχιτεκτονικού και αστικού σχεδιασμού και πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Πατρών Γιώργος Πανέτσος συμμετείχε ως μέλος του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου στη συνεδρίαση που άνοιξε τον δρόμο για την υλοποίηση της πρότασης αξιοποίησης του Ελληνικού. Σύμφωνα μάλιστα με την οποία προβλέπονται και η ανέγερση ουρανοξυστών και η λειτουργία καζίνου.

Σε ένα ηλιόλουστο σημείο του καφέ – μπιστρό του New Hotel ο καθηγητής πίνει καπουτσίνο και εξηγεί τις απόψεις του. «Για το Ελληνικό είμαι πολύ ευτυχής. Είχα κάνει το 1996 σχετική ανακοίνωση σε ένα συνέδριο του Τεχνικού Επιμελητηρίου για την αναβάθμιση της Αθήνας. Νιώθω, λοιπόν, λίγο μπαμπάς του και είμαι υπέρ της εντατικής ανάπτυξής του. Η στρατηγική που είχα προτείνει βασιζόταν στη λογική ότι παράγουμε εισόδημα μέσα από την πρότυπη ανάπτυξη εγκαταλελειμμένων ή υποχρησιμοποιούμενων εκτάσεων και με αυτό αναπλάθουμε σταδιακά όλη την πόλη. Με το εισόδημα που μπορούσε από τότε να αρχίσει να παράγεται από το Ελληνικό και τον Ελαιώνα, και με τους πιο μέτριους υπολογισμούς, με το κράτος ως αρχικό ιδιοκτήτη των εκτάσεων, θα ήταν δυνατόν να εξυγιάνουμε όλη την Αθήνα. Σήμερα, όπως και τότε, από τη Βουλιαγμένη και το Πέραμα ως την Εκάλη η Αθήνα είναι, παρά τις διαφορές, κατ’ ουσίαν ίδια».

Η Αθήνα μπορεί να έχει δυνατότητες ιδανικής πόλης;

«Υποστηρίζω ότι χρειαζόμαστε ποικιλία και διαφοροποίηση στην πόλη. Το συμπέρασμά μου ήταν – και παραμένει – ότι πρέπει να πάρουμε τις περιοχές του Ελληνικού και του Ελαιώνα αλλά και όσες μικρότερες είναι διαθέσιμες και να τις αναπτύξουμε υποδειγματικά, ώστε, εκτός από εισόδημα, να δημιουργηθούν ορατά υλοποιημένα δείγματα για το πώς μπορούμε να αναπλάσουμε συνολικά τις πόλεις μας. Μέρος της ανάπλασης είναι να δημιουργήσουμε δημόσια κτίρια με χρησιμότητα και σημασία, καθώς και ελεύθερους χώρους. Τα Πατήσια και η Κυψέλη είναι υπερδομημένες περιοχές. Το πρόβλημά τους, όμως, δεν είναι μόνο λειτουργικό, αισθητικό ή λάιφσταϊλ. Είναι και πρόβλημα ασφαλείας για τις σπάνιες έστω περιπτώσεις απρόβλεπτων συνθηκών. Σε κάθε πυκνοδομημένη περιοχή πρέπει να υπάρχουν ελεύθεροι χώροι, χρήσιμοι για την καθημερινή ανάπαυλα και αναψυχή, αλλά και για να μπορούμε να καταφύγουμε σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Αν, για παράδειγμα, γίνει ένας ισχυρός σεισμός, πού θα πάμε;».

Το 2003-04 οργάνωσε ως εξωτερικός σύμβουλος του Οργανισμού Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθηνών τον Διεθνή Αρχιτεκτονικό Διαγωνισμό του Ελληνικού. Ο Γιώργος Πανέτσος επιμελήθηκε και τη σύνθεση της αξιόλογης επιτροπής με πρόεδρο τον Πίτερ Ρόου, κοσμήτορα στη Σχολή Σχεδιασμού του Χάρβαρντ. «Για πρώτη φορά σε αρχιτεκτονικό διαγωνισμό στην Αθήνα εμφανίζονται στις 151 συμμετοχές που λάβαμε τότε, εκτός από τα τεχνικά σχέδια, και δημιουργικές θεωρητικές προσεγγίσεις για το μέλλον της. Είχαμε έτοιμο προς δημοσίευση τον κατάλογο, αλλά στο μεταξύ άλλαξε η κυβέρνηση, το ενδιαφέρον εξέλιπε, μετά φτάσαμε στην κρίση και έτσι δεν έγινε τίποτα για χρόνια. Τώρα πια κάτι θα γίνει και έτσι θα έχουμε την εμπειρία ενός νέου παραδείγματος. Προφανώς θέλω στο παράδειγμα αυτό να υπάρξει πολλή αρχιτεκτονική στο επίπεδο όχι απλά της καλής κατασκευής, αλλά της τέχνης. Εδώ που είμαστε όμως, με τις πόλεις που έχουμε, ο επαγγελματισμός, έστω και χωρίς την τέχνη, δεν είναι κάτι ασήμαντο».

Ποια είναι η γνώμη σας για το προσχέδιο του καζίνου που φαίνεται εμπνευσμένο από τις Καρυάτιδες;

«Το επιχείρημα είναι γελοίο, αλλά το κτίριο κάθε άλλο παρά γελοίο είναι. Δεν είναι η αρχιτεκτονική την οποία θα επέλεγα ως πρώτη. Αν είχα πέντε εναλλακτικές, μπορεί να την έβγαζα δεύτερη. Η “Καρυάτιδα” όμως είναι έργο ενός επαγγελματία, που δεν είναι τυχαίος. Οταν είμαστε στο σημείο όπου είμαστε, ό,τι και να γίνει θα είναι πιο δημιουργικό από το τέλμα που έχουμε όλα αυτά τα χρόνια. Ας δεχθώ ακόμη και το ενδεχόμενο της αποτυχίας. Ομως θα μάθουμε. Η Ευρώπη και η Αμερική προχώρησαν με δράματα. Πρέπει να έχουμε συναίσθηση του πώς γίνονται τα πράγματα. Εφόσον δεν αξιοποιούμε τη γνώση, θα μάθουμε διά της σκληράς οδού. Και σήμερα η επιστημονική μου άποψη είναι ότι το πάρκο είναι δυσανάλογα μεγάλο. Δεν έχει νόημα να έχουμε τόσο πράσινο δίπλα στη θάλασσα. Το πάρκο στη Μεσόγειο είναι η ακτή. Η ακτή είναι εξ ορισμού γραμμική και δεν χρειάζεται να είναι παντού πλατιά. Στην Αθήνα ως πλατιά ακτή αρκεί το Φαληρικό Δέλτα. Αντίθετα, εκεί όπου υπάρχει ακόμη αδόμητη παραλιακή ζώνη, όπως στον πευκώνα του Σχινιά στην Αττική ή στην Ηλεία, εκεί χρειάζεται να τη διαφυλάξουμε με προσοχή ως φυσικό πόρο. Το πράσινο που χρειάζεται η Αθήνα δεν λείπει από το Ελληνικό, ούτε καν από το κέντρο αυτό καθαυτό. Οι συμπαγώς δομημένες συνοικίες γύρω από το κέντρο, όπως τα Πατήσια, η Κυψέλη, το Περιστέρι και ο Αγιος Δημήτριος, είναι αυτές που χρειάζεται να πρασινίσουν.

Πέραν του Ελληνικού, είναι ακόμα εφικτή και σκόπιμη η εφαρμογή της στρατηγικής που είχα προτείνει όσον αφορά τον Ελαιώνα. Ο ισχύων σχεδιασμός του πρέπει να αναθεωρηθεί πλήρως. Αντί να τον διατηρούμε ως δοχείο πολεοδομικών απορριμμάτων, με ένα τζαμί τρίτης διαλογής σε χώρο πρασίνου, ένα hotspot, μια αποθήκη άχρηστων λεωφορείων και πολλές οχλούσες ή υποβαθμισμένες χρήσεις, θα μπορούσαμε να σχεδιάσουμε προσεκτικά μια επέκταση του αθηναϊκού κέντρου, ώστε αυτό να αποκτήσει την έκταση που χρειάζεται μέσα στη μελλοντική Αθήνα».

Μιλάτε για την πόλη που βασίζεται στην οικονομία των ταχυφαγείων και των καφέ που καταλαμβάνουν τα ελάχιστα σημεία κενού δημόσιου χώρου.

«Δέχομαι να υπάρχουν νησίδες με τραπεζοκαθίσματα, αλλά όχι να μετατραπεί όλη η πόλη σε υπαίθριο καφενείο ή παζάρι, έστω και αν η αντίστοιχη κουλτούρα και η κουλτούρα της πλήρους πολεοδομικής ανοχής είναι κυρίαρχες. Ενα καφέ προσφέρει απασχόληση σε νέους και αυτό είναι μεγάλη δύναμη. Ωστόσο, σπάνια αποτελεί στοιχείο αναβάθμισης του περιβάλλοντος, μέσα στο οποίο ζούμε. Το ίδιο συμβαίνει και με τα ξενοδοχεία και όλες τις συναφείς εγκαταστάσεις φιλοξενίας, εστίασης και αναψυχής. Συνήθως κάτι λαμπερό, αλλά ευτελές και οχληρό, προβάλλεται και γίνεται αποδεκτό ως πολυτελές και εκλεκτό. Οι αρχιτέκτονες και οι πολεοδόμοι σπεύδουμε να επινοήσουμε εξωραϊστικές δικαιολογίες. Κάθε κλάδος, κάθε επάγγελμα, αντέχει ένα επίπεδο κυνισμού. Ομως υπάρχει και η ευθύνη και ο αυτοσεβασμός. Πρέπει να υπάρχει μια φωνή που να λέει “δεν δέχομαι να τα κάνω όλα”».

Από το 2005 είναι επιμελητής της διεθνούς δίγλωσσης αρχιτεκτονικής επιθεώρησης «ΔΟΜΕΣ». Τρεις από τους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς που συνδιοργάνωσε υπό την ιδιότητα του επιμελητή των «ΔΟΜΩΝ» και οι σχετικές δημοσιεύσεις συνέστησαν πεδίο διερεύνησης της αρχιτεκτονικής της συλλογικής κατοικίας στην Ελλάδα. Το 2009 ίδρυσε τα βραβεία αρχιτεκτονικής «ΔΟΜΕΣ» και το 2013 το ψηφιακό ευρετήριο ελληνικής αρχιτεκτονικής «ΔΟΜΕΣ INDEX». Ωστόσο, δεν βλέπει πολύ φως στη σημερινή ελληνική αρχιτεκτονική: «Δεν είμαι πολύ αισιόδοξος. Η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα αντιμετωπίζεται μόνο ως τεχνική, όχι ως μέρος του πολιτισμού μας. Η λατρεία του παρελθόντος κυριαρχεί είτε ειλικρινώς είτε ως πρόσχημα για αλλότριους στόχους, ανεξαρτήτως πραγματικής αξίας και σημασίας. Δεν μπορεί, για παράδειγμα, το Μουσείο Ακρόπολης να μισοκρύβεται πίσω από πολυκατοικίες και να υπάρχουν άνθρωποι που επαινούν αυτή τη συνθήκη. Τα κριτήριά μας δεν είναι δουλεμένα. Δεν έχουμε θεσμούς, όπως οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί, δεν ξέρουμε θεωρία, δεν βλέπουμε, δεν διαβάζουμε, δεν σκεφτόμαστε. Στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπου σπούδασα, δεν είχα διδαχτεί θεωρία, όπως και κανένας της γενιάς μου. Ούτως ή άλλως, εκτός από τη θετική γνώση, στην αρχιτεκτονική διδάσκουμε κυρίως το μετιέ, την τεχνική. Οφείλουμε όμως να υποδείξουμε στους φοιτητές μας τη δίοδο προς την τέχνη».

Με το βλέμμα του δείχνει μέσα στον χώρο μία από τις περίεργες αλλά μοναδικές ξύλινες καρέκλες τραπεζαρίας, τις οποίες σχεδίασαν οι βραζιλιάνοι αρχιτέκτονες Campanas, αφού έκαναν ειδικό σεμινάριο σχεδιασμού με μεταπτυχιακούς φοιτητές αρχιτεκτονικής από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. «Στην αρχιτεκτονική, τέχνη σημαίνει ισχυρή βούληση. Και βούληση αμφισβήτησης της βεβαιότητας των αυτονοήτων. Οπως σε αυτήν την καρέκλα ντιζάιν που το πόδι της μοιάζει να γέρνει υπάρχει μια βούληση που παραβιάζει τη λογική, αμφισβητεί τη σταθερότητά της, κουνά το μυαλό, μεταφορικά και το σώμα. Oλα αυτά είναι ξεχασμένα στην Ελλάδα. Μένουμε στα στοιχειώδη, τα απλοϊκά και σε αντιγραφές του παρελθόντος. Το πρόβλημα είναι ότι αντιγράφουμε τα χειρότερα».

Τι μας ωθεί στην κακή αντιγραφή;

«Η απουσία παιδείας και παραστάσεων. Η αδυναμία σύγκρισης και επιλογής. Γι’ αυτό και είμαι υπέρ του Erasmus. Πρέπει τα παιδιά να πηγαίνουν οπωσδήποτε στο εξωτερικό. Οχι μόνο οι φοιτητές, αλλά και οι τεχνίτες. Αν και δεν έχουμε πια τεχνίτες. Η επισημοποίηση της κατάργησής τους έγινε επί υπουργίας Γαβρόγλου. Σήμερα ποιος ασχολείται με αρχιτέκτονες, μηχανικούς, νομικούς και γιατρούς; Ασχολούμαστε με σεφ και μοντέλα, αλλά μας λείπουν οι ξυλουργοί, οι μεταλλοτεχνίτες, οι μαρμαροτεχνίτες, οι παραγωγοί. Αυτή τη στιγμή η κοινωνία έχει ανάγκη από δημιουργικούς τεχνίτες».