Ο έρωτας στα χρόνια του καπιταλισμού

Προσοχή: η Ιλούζ δεν μιλάει για την αποποίηση του έρωτα ή της σεξουαλικότητας, που αποτελεί μια πραγματική επιλογή. Αλλά για το πέρασμα από τη μη-σχέση στην άλλη ως τρόπο ζωής. Το «επιλέγω να μην επιλέξω» έχει γίνει ένας ουσιαστικός τρόπος έκφρασης του σύγχρονου εγώ, λέει η κοινωνιολόγος σε συνέντευξη που έδωσε στο περιοδικό L’Obsμε αφορμή την έκδοση του βιβλίου της «Το τέλος του έρωτα» στη Γαλλία. Και αυτό ανταποκρίνεται απολύτως στην ανάπτυξη της καταναλωτικής κουλτούρας, όπου η μη-επιλογή, είτε με τη συσσώρευση των επιλογών είτε με το πέρασμα από τη μια επιλογή στην άλλη, αποκτά πρωταρχική σημασία.

Οι σχέσεις που αναπτύσσονται σήμερα, παρατηρεί η Ιλούζ, αποκαλούνται «τρίτου τύπου», στα αγγλικά situationships: κάτι παραπάνω από μια απλή κατάσταση, που δεν είναι ακριβώς και σχέση. Και έχει ημερομηνία λήξης. Μια τέτοια κατάσταση ζει η ηρωίδα της σειράς «Girls», που σημάδεψε τη δεκαετία του 2000: βλέπει τον φίλο της για να «πηδηχτούν», δεν βγαίνουν σχεδόν ποτέ μαζί, δεν μπορεί να πει κανείς αν πρόκειται για τον σύντροφό της ή όχι. Το ακριβώς αντίθετο δηλαδή από το «Sex and the City», όπου το ερώτημα ήταν αν η συνάντηση μιας βραδιάς θα εξελισσόταν σε μόνιμη σχέση ή θα τελείωνε.

Πώς φτάσαμε ως εδώ; Η γαλλο-ισραηλινή κοινωνιολόγος δίνει μια αιρετική απάντηση: ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό η σεξουαλική απελευθέρωση, που μπορεί να έπαιξε καταλυτικό ρόλο για τις γυναίκες και τους ομοφυλόφιλους, οδήγησε όμως και στην αυτονόμηση του  σεξουαλικού σώματος από τα συναισθήματα, επιτρέποντας έτσι την εκμετάλλευσή του από την οπτικοακουστική βιομηχανία. Σήμερα είναι πλέον πρακτικά αδύνατον να διαχωριστούν η σεξουαλικότητα και ο έρωτας από τα πεδία της κατανάλωσης και της τεχνολογίας εντός των οποίων κυκλοφορούν. Η οικονομία και το σεξ αλληλοκαλύπτονται και αλληλοσυμπληρώνονται. Με τις πλατφόρμες σεξουαλικών συναντήσεων, αυτή η μηχανή δουλεύει όλο και πιο γρήγορα, όλο και πιο τρελά. Γνωρίζεις τον άλλον στο Tinder, τον συναντάς, έχεις στα γρήγορα μια σεξουαλική σχέση μαζί του και περνάς στον επόμενο.

Η σεξουαλική ελευθερία έχει απαλλαγεί από την τελετουργία, δεν έχει πλέον συναισθηματική στόχευση και δημιουργεί ένα αυτόνομο σεξουαλικό πεδίο δράσης. Με αυτή την έννοια, έχει γίνει η νεοφιλελεύθερη φιλοσοφία της ιδιωτικής σφαίρας. Ο καθένας ψάχνει το συμφέρον του σε μια αγορά χωρίς κανόνες.

Ποιος χάνει απ’ όλα αυτά; Δεν είναι δύσκολο να το μαντέψουμε: οι γυναίκες. Η σεξουαλική ελευθερία, από τη μια πλευρά, χωρίς την ισότητα των ανδρών και των γυναικών από την άλλη, έχει δώσει πολύ μεγαλύτερη εξουσία στους άνδρες στο σεξουαλικό και συναισθηματικό πεδίο. Πρόκειται για μια νέα μορφή ανδρικής κυριαρχίας, υποστηρίζει η Ιλούζ. Και η ρίζα αυτού που αποκαλείται σήμερα πόλεμος των φύλων. Αν σήμερα οι καναπέδες των ψυχαναλυτών είναι κατειλημμένοι από απελπισμένες γυναίκες, ο λόγος είναι ο συνδυασμός της ανισότητας με την ελευθερία. Πρόκειται για την ίδια λογική με αυτή που επικρατεί στην οικονομία: όταν απελευθερώνεις την αγορά, αφήνεις τους ισχυρότερους να κυριαρχούν επί των ασθενέστερων. Αν όμως η πολιτική θεωρία προσπαθεί να βρει στο οικονομικό πεδίο μια ισορροπία ανάμεσα στην ελευθερία και την ισότητα, κανείς δεν κάνει το ίδιο με τη σεξουαλικότητα.

Σε αυτά πρέπει να προστεθεί και το γεγονός ότι η κοινωνική ταυτότητα των περισσοτέρων γυναικών εξακολουθεί να είναι στραμμένη προς τη φροντίδα (των γονέων, των παιδιών, των αρρώστων, των ηλικιωμένων), ενώ οι άνδρες υπερηφανεύονται για την αυτονομία τους. Οταν συναντιούνται λοιπόν, οι ταυτότητές τους, οι διαδρομές τους και οι τρόποι που χειρίζονται τα συναισθήματά τους είναι τελείως διαφορετικά.

Προσοχή και πάλι: η Εβά Ιλούζ δεν προτείνει την επιστροφή στις οικογενειακές αξίες ούτε τον περιορισμό των ελευθεριών. Το έργο της είναι μια κριτική εθνογραφία της ετεροφυλοφιλίας. Πιστεύει όμως ότι η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο ο καπιταλισμός οδηγεί στην αποδιοργάνωση των κοινωνικών σχέσεων, χρησιμοποιώντας μια στιγμή τόσο σημαντική για τον εκδημοκρατισμό των κοινωνιών μας όσο είναι η σεξουαλική απελευθέρωση, αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την ανοικοδόμησή τους.

Εβά Ιλούζ

Η γοητεία της Εμα Μποβαρί

Γεννημένη στη Φεζ του Μαρόκου, διευθύντρια σπουδών σήμερα στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, καθηγήτρια στο εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ και συγγραφέας 12 βιβλίων, η Εβά Ιλούζ θεωρείται μια από τις κορυφαίες προσωπικότητες της παγκόσμιας σκέψης. Το τελευταίο της βιβλίο που κυκλοφόρησε στα ελληνικά είναι το «Γιατί πληγώνει ο έρωτας» (εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου), όπου η συγγραφέας αναρωτιέται τι είναι τόσο συναρπαστικό στην ιστορία χαρακτήρων όπως η Εμα Μποβαρί ή η Κάθριν και ο Χίθκλιφ, οι άτυχοι εραστές στα «Ανεμοδαρμένα ύψη» της Εμιλι Μπροντέ, γιατί συμπάσχουμε με αυτούς τους ήρωες μέχρι σήμερα, τι μας διακρίνει από αυτούς και αν υπάρχει κάποια διαφορά ανάμεσα στην ερωτική οδύνη που βίωναν οι άνδρες και οι γυναίκες την εποχή της Τζέιν Οστεν και στον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε αυτόν τον πόνο σήμερα.