«Ο Γιάννης Μαρής μού στάθηκε όσο κανείς»

Πότε θα ξαναπιάσετε το Mac σας για να γράψετε;

Είναι πολύ νωρίς ακόμη. Πρέπει να περάσει λίγο καιρός για να μου έρθει η άλλη ιστορία. Θέλω να ξεχάσω τα παλιά πρόσωπα, τους χαρακτήρες.

Οι ιστορίες σας δημιουργούνται και εξελίσσονται κατά τη διάρκεια της γραφής;

Τις βλέπω στην οθόνη του υπολογιστή μου. Σκέφτομαι τις λεπτομέρειες και έπειτα κάθομαι να γράψω. Δεν κρατάω ποτέ σημειώσεις, παρά μόνο σκόρπιες λέξεις εδώ και εκεί. Αυτό ξέρω ότι δεν είναι πάντα καλό. Στο τελευταίο μου βιβλίο χάθηκαν από τον υπολογιστή 80 σελίδες. Είπα ότι δεν θα ξαναγράψω. Ομως άρχισα σιγά σιγά να το ξαναγράφω. Αφού τις τελείωσα, παίρνω ένα στικάκι από το γραφείο μου για να αναζητήσω κάποιες φωτογραφίες και βλέπω ότι τις είχα αποθηκεύσει εκεί. Κόντεψα να λιποθυμήσω. Αν είχα κρατήσει σημειώσεις θα ήταν πιο εύκολο.

Είχαν διαφορά από αυτές που είχατε γράψει;

Οχι πολύ. Αλλά ό,τι μου άρεσε το μετέφερα στις καινούργιες.

Ποιο είναι το πιο δύσκολο σημείο στη συγγραφή ενός βιβλίου;

Μέχρι να βρω την ιστορία και να τη σουλουπώσω. Οταν βάλω την πρώτη λέξη αρχίζουν όλα και κυλούν σαν νερό. Και αυτό με διασκεδάζει αφάνταστα. Φαντάσου ότι είχα πέσει, είχα σπάσει τον αυχένα, φορούσα κολάρο και καθόμουν μπροστά στον υπολογιστή. Σε αυτή την κατάσταση έγραψα το βιβλίο. Μου έφερε αυτό το γραφειάκι ο γιος μου, κάθομαι εδώ στην πολυθρόνα και γράφω, πάντα το πρωί.

Πώς είναι η καθημερινότητά σας όταν δεν γράφετε;

Κύρια απασχόληση το διάβασμα. Διαβάζω σίγουρα μέχρι τη μία. Εχω μάλιστα απενοχοποιηθεί και τα χοντρά βιβλία τα κόβω στη μέση με το μαχαίρι του ψωμιού. Τα «τούβλα» δεν μπορώ να τα χειριστώ.

Ποιο «σφάξατε» τελευταία;

Θα σου πω ποιο γλίτωσε, παρ’ όλο που ήταν τούβλο. Το «Οικογενειακό λεξικό» της Ναταλίας Γκίνζμπουργκ. Το έβγαλε ο Καστανιώτης σε ένα γερμανικό χαρτί που είναι πολύ ελαφρύ. Αλλά έχω κατασφάξει όλα του Νέσμπο. Παρ’ όλο που δεν μου αρέσουν ιδιαίτερα τα αστυνομικά, μου έδιναν τη δυνατότητα να ξεχνιέμαι. Το είχα ανάγκη μετά το ατύχημά μου, το οποίο μου είχε φέρει πολλά προβλήματα.

Ποιες ιστορίες πιστεύετε ότι κερδίζουν τους αναγνώστες;

Εξαρτάται. Της Ελενα Φεράντε, για παράδειγμα, που είχε ξετρελάνει όλους, εμένα δεν μου άρεσαν καθόλου. Ούτε αυτή η μυθολογία γύρω από το ποια είναι. Νομίζω όλα για το χρήμα γίνονται.

Θυμάστε το πρώτο βιβλίο που διαβάσατε;

Θα σου αποκαλύψω εκείνο που μου δημιούργησε την επιθυμία και είπα «έτσι θέλω να γράφω». Ηταν οι νουβέλες του Τσέχοφ, τις οποίες είχα διαβάσει στα ρωσικά όταν ήμουν στη Μόσχα. Από τους Ελληνες μου άρεσε ο Ανδρέας Φραγκιάς, γιατί έγραφε πολύ ουσιαστικά πράγματα με πολύ απλά λόγια. Κάπου είχα πει ότι οι δάσκαλοί μου είναι ο Τσέχοφ και ο Φραγκιάς, και ο Φραγκιάς – ο οποίος ήταν ταπεινόφρων – μου λέει «ωραίο δάσκαλο βρήκες».

Διαβάσατε τους ρώσους συγγραφείς στο πρωτότυπο. Τι κερδίσατε;

Νομίζω πολλά. Τώρα που ξαναδιάβασα στα ελληνικά την «Αννα Καρένινα» εντόπισα φράσεις τις οποίες μετέφραζα με το μυαλό μου στα ρωσικά. Ελεγα μέσα μου: «Τώρα εδώ πόσο πιο όμορφο θα ήταν στη ρωσική γλώσσα…».

Εχετε ζήσει σε πολλές πόλεις. Ποια σας επηρέασε καθοριστικά;  

Κάτι πήρα από όλες: από τη Ρώμη, το Παρίσι, την Τασκένδη. Η Μόσχα έχει ξεχωριστή θέση στην καρδιά μου. Ηταν εκεί όλη η οικογένειά μου.  Φαντάσου ότι μπέιμπι σίτινγκ στον γιο μου έκανε ο Ταρκόφσκι με τη φίλη του. Ηταν φοιτητής τότε και το έκανε για να βγάζει χρήματα. Φαινόταν ότι ήταν θα είχε αυτή την πορεία. Εκανε με τον σύζυγό μου συζητήσεις που έδειχνε ότι είχε βάθος σκέψης, ανησυχία και όραμα. Ο Κούνδουρος έλεγε – χαριτολογώντας – στον γιο του: «Είδες ο Πέτρος τι παιδί έγινε για να του κάνει μπέιμπι σίτινγκ ο Ταρκόφσκι; Ενώ εσένα σου έκανε ο Τάσιος και ο Φέρρης».

Ολη η ζωή σας ήταν ένα κυνηγητό…

Και πολλές οι δύσκολες στιγμές της ζωή μου. Φυσικά η πιο τρομακτική ήταν όταν έφυγε ο άντρας μου κρυφά από την Ελλάδα, το 1946, με ένα καΐκι και δεν ήξερα ούτε πού πάει, αν θα φτάσει, ούτε πότε θα τον ξαναδώ. Αλλη μια δύσκολη στιγμή ήταν όταν με έπιασαν και με πήγαν εξορία. Η αλήθεια είναι όμως ότι δεν φοβήθηκα τόσο πολύ.

Ατρόμητη.

Οχι ακριβώς. Ημουν προετοιμασμένη. Δεν ήρθαν σπίτι ξαφνικά για να με πάρουν. Στην εξορία ανακουφίστηκα, πρέπει να σας πω.

Περίεργο ακούγεται.

Ναι, απλώς είπα «αυτό είναι, θα προσαρμοστώ». Δεν με πήγαν άλλωστε στη Μακρόνησο, αλλά στη Χίο. Το νησί βέβαια δεν το είδα. Ολοι οι εξόριστοι ήμασταν σε δύο στρατόπεδα. Θυμάμαι ότι σε δυο θαλάμους κοιμόμασταν 50 γυναίκες. Ομως βρήκα πολλές φίλες – τη Νανά Καλλιανέση, την Αλέκα Παΐζη κ.ά. Δεν μας φέρονταν σκληρά, μόνο που ήμασταν κλεισμένες μέσα.

Η ανάγκη για εξέγερση πώς σας γεννήθηκε; Θέλατε να κάνετε τον κόσμο καλύτερο; Ετσι σας πήγε ο καιρός;

Θα έλεγα ότι ήταν η εποχή. Μπήκαμε όλοι στη αντίσταση. Μετά ήρθε ο εμφύλιος όπου ήταν ο ένας απέναντι από τον άλλον. Απαίσια περίοδος. Οταν το κόμμα έδωσε εντολή να αφήσουμε την Αθήνα για να πάμε στη Λάρισα περάσαμε από τον Βόλο. Εκεί είχα μια φίλη και της χτύπησα την πόρτα. Οταν της είπα ότι είμαι με τους συντρόφους μου, μου έδωσε ένα ποτήρι νερό και με έδιωξε.

Με την απόσταση που έχει δώσει ο χρόνος, ποια συναισθήματα σας γεννιούνται για εκείνα τα χρόνια;

Βλέπω πόσα λάθη κάναμε. Είμαι πιο ανεκτική με τους ανθρώπους. Το μεγαλύτερο λάθος ήταν που έγινε ο εμφύλιος. Θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί και έχει μεγάλη ευθύνη η Αριστερά. Είχε παρθεί η απόφαση η Αριστερά να πάρει μέρος στις εκλογές. Ακόμη και δέκα βουλευτές να είχε στη Βουλή δεν θα γινόταν εμφύλιος. Ομως ο Ζαχαριάδης αποφάσισε αλλιώς. Νομίζω όμως ότι έχουμε στο DNA μας τον εμφύλιο. Ηταν μια εφιαλτική περίοδος.

Μόνο σκοτεινές εικόνες έχετε στο μυαλό σας από τότε…

Και φόβο και αγωνία. Ο Γιώργος είχε φύγει, όπως σου είπα, για την Τασκένδη και εγώ έπρεπε κατ’ αρχάς να επιβιώσω εδώ και μετά να βρω τρόπο να τον βρω. Ούτε που ήξερα πού ήταν. Βρήκα τρόπο και πήγα στην Ιταλία περιμένοντας τη σοβιετική βίζα δύο χρόνια.

Πώς βιοποριζόσασταν εκεί;

Μου έστελνε λεφτά ένας θείος μου από την Κρήτη. Ηταν δεξιός αλλά με αγαπούσε.

Τώρα σκέφτομαι ότι ώσπου να δείτε τον σύζυγό σας πέρασαν έξι χρόνια.

Βέβαια. Πριν από λίγο καιρό πήγα σε ένα σχολείο όπου έπαιξαν το ντοκιμαντέρ «Ο μεγάλος περίπατος της Αλκης». Λέει η δασκάλα κάποια στιγμή στα παιδιά «είδατε η κυρία Ζέη πόσα πέρασε για να πάει να συναντήσει τον άντρα της». Σηκώνει ένα αγοράκι το χέρι του και λέει «και γιατί δεν παντρευόταν άλλον και ταλαιπωρούνταν;».

Ε δεν γινόταν, με τόση αγάπη που είχατε…

Ναι, ήταν σαφώς η αγάπη, αλλά έτσι ήταν τότε τα πράγματα. Δεν μπορούσες να κάνεις κάτι διαφορετικό. Ακούω την εγγονή μου που είναι 30 ετών και λέει: «πρέπει να βιαστώ να κάνω παιδί. Η μαμά μου με γέννησε στα 30, εσύ τη μαμά στα 30. Αλλά πρέπει να βρω το πρώτο αγόρι που είχα γιατί εσείς γεννήσατε με τους πρώτους άντρες σας». Μας κοροϊδεύει! Δεν μπορεί να καταλάβει ότι δεν υπήρχε δεύτερος. Δεν υπολογίζαμε ότι θα είχαμε και άλλον.

Δεν σας περνούσε καν από το μυαλό.

Οχι, βέβαια! Θα επιστρέψω πάλι στις δυσκολίες που αντιμετώπισα γιατί έχω ανάγκη να πω για τους φίλους που με έσωσαν. Να μιλήσω για τον Γιάννη Μαρή, τον άνθρωπο που μου συμπαραστάθηκε όσο κανείς. Είχε παντρευτεί μια φίλη μου. Και εγώ και η φίλη μου – η γυναίκα του δηλαδή – τον περιφρονούσαμε ως συγγραφέα. Ημασταν διανοούμενες και δεν μας άρεσαν το αστυνομικά. Θυμάμαι να λέει ο Γιάννης στη γυναίκα του «διάβασε ένα να ξέρεις τι γράφω μη σε ρωτήσει κανένας». Δεν θύμωνε, γελούσε. Ηταν καθοριστική η στήριξή του – όχι μόνο γιατί με έβγαζαν έξω για να ξεσκάω.

Γιατί άλλο;

Ο Μαρής ήταν ξάδελφος του Τσιριμώκου, του πολιτικού. Πολλές φορές μέσω του εξαδέλφου του γλίτωσα τα τραβήγματα με την αστυνομία που φυσικά με αναζητούσε και με είχε να βάλει στο μάτι. Ηταν καθοριστική η στήριξή του. Η επέμβασή του επηρέασε τα γεγονότα της ζωής μου.