Στα νερά της Αράπιτσας

Η Νάουσα, η μεγαλύτερη μετά τη Βέροια πόλη της Περιφερειακής Ενότητας Ημαθίας, είναι χτισμένη στις κατάφυτες ανατολικές υπώρειες του όρους Bερμίου, σε υψόμετρο 360 μέτρων. Ακμαίο βιομηχανικό και γεωργικό κέντρο, η ξακουστή μακεδονική πόλη, που διατηρεί σε μεγάλο βαθμό την παραδοσιακή αρχιτεκτονική της, φημίζεται για τα κρασιά και τα φρούτα της, το ξεχωριστό καρναβάλι της με τους Γενίτσαρους και τις Μπούλες, αλλά και τα άφθονα πηγαία νερά της.

Η ΜΙΕΖΑ. Στον κάμπο και στις πλαγιές των λόφων που απλώνονται κάτω από τη Νάουσα, στην περιοχή ανάμεσα στα χωριά Λευκάδια και Kοπανό, βρισκόταν μια σημαντική αρχαία μακεδονική πόλη, η Μίεζα. Στο Νυμφαίο (ιερό αφιερωμένο στις Νύμφες) της Μίεζας βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος της Σχολής του Αριστοτέλη, όπου έλαβε χώρα, σύμφωνα με τις μαρτυρίες αρχαίων συγγραφέων, η καθοριστική για την ιστορική εξέλιξη και τον παγκόσμιο πολιτισμό συνάντηση δύο μεγάλων προσωπικοτήτων, του φιλοσόφου Αριστοτέλη και του πρίγκιπα Μεγαλέξανδρου.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ . Η ιστορία της Nάουσας αρχίζει κατά τα φαινόμενα στα τέλη του 14ου αιώνα, όταν χριστιανοί της περιοχής του Bερμίου συγκεντρώθηκαν στην έρημη τότε θέση και ίδρυσαν έναν νέο συνοικισμό, ο οποίος χάρη στα προνόμια που του παραχώρησε ο οθωμανός κατακτητής της Μακεδονίας, Γαζή Eβρενός, εξελίχθηκε σε οικονομικό (βιοτεχνίες οπλοποιίας, υφαντουργίας, βαφικής και λεπτουργίας, εξαγωγή κρασιών) και πολιτιστικό κέντρο της Κεντρικής Μακεδονίας.

Ο πλούτος της Nάουσας κίνησε το ενδιαφέρον του Aλή πασά, που θέλησε να την προσαρτήσει στις κτήσεις του. Οι κάτοικοι, που φοβήθηκαν ότι θα χάσουν τα προνόμια και την αυτονομία τους, προέβαλαν αντίσταση. Οι συγκρούσεις που άρχισαν το 1795 έληξαν με την υποταγή της πόλης, το 1804.

Ακολούθησε μια δύσκολη περίοδος έως τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Τον Φεβρουάριο του 1822 υψώθηκε στην πόλη η σημαία της επανάστασης και η Nάουσα αποτέλεσε εστία εξέγερσης, που καταπνίγηκε τον Aπρίλιο της ίδιας χρονιάς, με δυσμενέστατες επιπτώσεις (ολοκληρωτική καταστροφή της πόλης, σφαγές και ανδραποδισμός των κατοίκων, άρση των προνομίων).

Στα κατοπινά χρόνια η πόλη γνώρισε νέα οικονομική (εργαστήρια υφαντικής – νηματουργίας, καλλιέργειες, εμπορική δραστηριότητα) και πολιτιστική ανάπτυξη.

Ο Ελληνικός Στρατός απελευθέρωσε τη Νάουσα κατά τη διάρκεια του Α’ Βαλκανικού Πολέμου, τον Οκτώβριο του 1912. Μετά τους Βαλκανικούς και τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ιδρύθηκαν στη Νάουσα νέα μεγάλα εργοστάσια. Όμως, ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Κατοχή και ο Εμφύλιος είχαν επιπτώσεις στο βιομηχανικό δυναμικό της πόλης.

ΤΑ ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ. Στα κυριότερα αξιοθέατα της Νάουσας συγκαταλέγονται το δημοτικό πάρκο, ο καταρράκτης της Αράπιτσας, στη θέση «Στουμπάνοι» (χώρος θυσίας των γυναικών της Νάουσας το 1822), ο πύργος του ρολογιού, το Ιστορικό – Λαογραφικό Μουσείο και το άλσος του Αγίου Νικολάου.

Στην ευρύτερη περιοχή ξεχωρίζουν τα γραφικά ξωκλήσια στους πρόποδες του Βερμίου, ο παραδοσιακός οικισμός του Αρκοχωρίου, τα διάφορα οινοποιεία, καθώς και το Εθνικό Χιονοδρομικό Κέντρο Σελίου (σε απόσταση 20 χιλιομέτρων από τη Νάουσα).

Η «ΗΡΩΙΚΗ ΠΟΛΗ». Το ολοκαύτωμα της Νάουσας και η σθεναρή αντίσταση που προέβαλαν οι κάτοικοί της είχαν ως αποτέλεσμα τον χαρακτηρισμό της ως «ηρωικής πόλης», κατόπιν βασιλικού διατάγματος που εκδόθηκε το 1955.

Τα διαδραματισθέντα στη θέση «Στουμπάνοι», στις 22 Απριλίου 1822, συνιστούν αναμφίβολα την κορυφαία πράξη ηρωισμού των Ναουσαίων. Εκείνη την ημέρα οι γυναίκες της μαρτυρικής πόλης προτίμησαν να ριχτούν μαζί με τα παιδιά τους στα ορμητικά νερά της Αράπιτσας, του ποταμού που διαρρέει την πόλη της Νάουσας, προκειμένου να μη σκλαβωθούν.

Ο ΧΩΡΟΣ ΤΗΣ ΘΥΣΙΑΣ. Στον χώρο της θυσίας ανεγέρθηκε το 1973 το μνημείο των ηρωίδων της Νάουσας, που φιλοτέχνησε η γλύπτρια Κατερίνα Χαλεπά – Κατσάτου: μια Ναουσαία κρατά στην αγκαλιά της τα δύο παιδιά της.

Σε μικρή απόσταση από το μνημείο των ηρωίδων της Νάουσας είναι τοποθετημένη μια μεγάλη μαρμάρινη πλάκα με την εξής επιγραφή: «Διαβάτη, στάσου με ευλάβεια στη μνήμη των νεκρών. Μέσα στο βάραθρο που ξανοίγεται μπροστά σου βρήκαν ένδοξο και ηρωικό θάνατο οι γυναίκες και τα παιδιά της Νάουσας για την ελευθερία και την ανεξαρτησία του ελληνικού έθνους, στις 22 Απριλίου 1822».

Η ΑΡΑΠΙΤΣΑ. Ένα από τα ελάχιστα ποτάμια της χώρας μας με όνομα θηλυκού γένους, η Αράπιτσα πηγάζει από το άλσος του Αγίου Νικολάου, στους πρόποδες του Βερμίου, και διασχίζει την πόλη της Νάουσας, πριν κατηφορίσει στον κάμπο της Ημαθίας.

Η Αράπιτσα (μαυριδερή και αγριωπή) οφείλει την ονομασία της αφενός στη σκοτεινή απόχρωση των νερών της και αφετέρου στο δέος που προκαλούν οι εντυπωσιακοί καταρράκτες της και η απότομη κοίτη της.

Αστείρευτη πηγή υδροδότησης της Νάουσας, συνυφασμένη με την ιστορία και την αλλοτινή βιομηχανική δραστηριότητα της πόλης, ενδεχομένως και με την ονομασία της (Νάουσα από το ρήμα νάω, δηλαδή ρέω), η Αράπιτσα αποτελεί έναν αξιόλογο βιότοπο ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, που προσφέρεται για παρόχθιους περιπάτους.

ΓΕΝΙΤΣΑΡΟΙ & ΜΠΟΥΛΕΣ. Πραγματικά ξεχωριστό και θεμελιώδες στοιχείο των εορταστικών εκδηλώσεων της Αποκριάς στην πόλη της Νάουσας είναι το δρώμενο Γενίτσαροι και Μπούλες. Πρόκειται για ένα δρώμενο με βαθιές ρίζες στον χρόνο, που συμπυκνώνει στοιχεία της τοπικής παράδοσης και των ηρωικών αγώνων της πόλης, φθάνει δε αναλλοίωτο έως τις μέρες μας.

Στο έθιμο λαμβάνουν μέρος μόνο νεαροί άνδρες, ανύπαντροι τα παλαιότερα χρόνια. Ο Γενίτσαρος, ο περήφανος αυτός φουστανελοφόρος, με τα πολλά ασημικά στο στήθος και τη φουστανέλα, τη μακριά πάλα (σπαθί) και τον κέρινο «πρόσωπο», είναι ο πρωταγωνιστής. Κύριο ρόλο διαδραματίζει και η Μπούλα, άνδρας που υποδύεται (χωρίς να τη γελοιοποιεί) τη γυναίκα, με φαρδιά φουστάνια και «πρόσωπο» στολισμένο με τούλια και λουλούδια. Τα παιδιά που προπορεύονται του μπουλουκιού αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της πομπής, στο τέλος της οποίας ακολουθούν τα όργανα, ο ζουρνάς και το νταούλι.

Οι χοροί στους δρόμους και τις πλατείες της πόλης, τα τραγούδια, οι ευχές και τα κεράσματα αποτελούν τα κύρια χαρακτηριστικά του εθίμου, που ξεκινά την πρώτη Κυριακή της Αποκριάς, επαναλαμβάνεται την Κυριακή της Μεγάλης Αποκριάς (στην πλατεία των Αλωνίων, μεγάλο γλέντι με παραδοσιακούς μεζέδες και το φημισμένο ναουσαίικο κρασί) και συνεχίζεται την Καθαρά Δευτέρα, ενώ την Κυριακή της Ορθοδοξίας όλα τα μπουλούκια συναντώνται στην περιοχή Σπηλαίου, για να γλεντήσουν με παραδοσιακές πίτες, γλυκά ταψιού και άφθονο κρασί.