«Η Μεταπολίτευση φτάνει μέχρι σήμερα μέσα από παραμορφώσεις»

Επιστρέφει στον δικό του χώρο, το θέατρο Θησείον, ύστερα από απουσία δέκα και πλέον χρόνων και αγγίζει μια στιγμή- τομή της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας, τη Μεταπολίτευση. Για να στήσει τον καμβά της παράστασης συγκέντρωσε απόψεις και εμπειρίες μέσα από συνεντεύξεις όσων έζησαν (ή και έπαιξαν ρόλο) στην περίοδο αυτής της μετάβασης, αλλά ανέθεσε τους ρόλους σε νέους ηθοποιούς που γεννήθηκαν στη μεταπολιτευτική Ελλάδα (με μια εξαίρεση). Λίγο πριν ο Μιχαήλ Μαρμαρινός από τη θέση του σκηνοθέτη και του δραματουργού (μαζί με τους Theseum Ensemble) δει την αυλαία να σηκώνεται για την παράσταση «Κομμώτριες / Μεταπολίτευση / Τζιανγκ – Σιν – Μπι – Σιν, Φαντάσου την καρδιά μου δική σου» μιλά για τον τρόπο που προσεγγίζει την Ιστορία, για τις προσωπικότητες που την καθόρισαν, τον λόγο που επέλεξε τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή να μιλήσει για τη Μεταπολίτευση, αλλά και για τον τρόπο που συνέδεσε το ιστορικό ορόσημο με μια συγκεκριμένη επαγγελματική ομάδα και ένα ρητό του Κομφούκιου.

Tι είναι η Μεταπολίτευση για εσάς;

Αυτή την ερώτηση τη θέτω κι εγώ στους ηθοποιούς κι ένας από αυτούς απευθύνεται στο κινητό του και λέει «Siri what is Μεταπολίτευση;». Εννοείται ότι δεν ξέρω να απαντήσω ακριβώς κι ένας από τους λόγους που αποπειρώμεθα αυτή την παράσταση είναι η εξής απορία: τι είναι αυτό που έχουμε ζήσει και με έναν τρόπο συνεχίζουμε να ζούμε; Πρόκειται για ένα σχεδόν ιστορικό – επιστημονικό ζήτημα. Μιλάμε για ένα σημείο σαν το στιγμιαίο γεγονός ή το στιγμιαίο αδίκημα ή για μια δυναμική κατάσταση που συνεχίζεται, όπως είναι η έννοια του χρόνου; Κάποιοι θεωρούν ότι η Μεταπολίτευση ήταν η στιγμή που συνέβη, άλλοι ότι σταμάτησε με την έλευση του ΠΑΣΟΚ, άλλοι ότι έληξε μετά την πτώση του ΠΑΣΟΚ ή με την κρίση. Αυτό στο οποίο μεταβήκαμε μετά το 1974 με διάφορες διαμορφώσεις, παραμορφώσεις και αναμορφώσεις, με την ευρεία έννοια, συνεχίζει να υπάρχει. Η αρχή της κρίσης έθεσε ένα τελικό όριο, αλλά μέχρι και σήμερα φτάνει μια μορφή της Μεταπολίτευσης. Η απορία είναι λοιπόν αν μπορούμε να μιλήσουμε γι’ αυτό που ζούμε. Πώς μπορούμε να περιγράψουμε τα μάτια μας αν δεν έχουμε καθρέφτη; Περιμένουμε τους άλλους να μας πουν πώς είναι.

Είναι παρεξηγημένη περίοδος;

Είναι ένας τεχνικοπολιτικός όρος που έχει αντικειμενικότητα, κατά συνέπεια δεν παρεξηγείται, αλλά έχει πολλά πρόσωπα. Δεν θα χαρακτήριζα, λοιπόν, παρεξηγημένη την ίδια τη Μεταπολίτευση, αλλά κάποιες ποιότητές της, όπως τι θα πει ελευθερία ή δημοκρατία.

Για πολλές δύσκολες στιγμές του πρόσφατου παρελθόντος, όμως, συνηθίζεται να επιρρίπτονται ευθύνες στη Μεταπολίτευση.

Γενικώς με ενοχλεί να επιρρίπτονται απερίσκεπτα ευθύνες οι οποίες δεν μας συμπεριλαμβάνουν. Αν δούμε τη Μεταπολίτευση ως ένα μεγάλο δωμάτιο, σαφώς φταίει κι αυτό το δωμάτιο για τον τρόπο που το χτίσαμε και μπήκαμε μέσα. Αλλά δεν φταίει μόνο αυτό. Γενικά μου φαίνεται άκομψο και μίζερο να εξακοντίζουμε κατηγορίες δεξιά κι αριστερά. Βεβαίως και γίνονται λάθη, αλλά πρέπει να στεκόμαστε με μια σοβαρότητα απέναντι στα λάθη και την εμπλοκή μας σε αυτά.

«Ξύνετε πληγές» μέσω της παράστασης;

Η μνήμη συχνά είναι οδυνηρή. Ακόμη κι όταν είναι νοσταλγική, πονάει. Δεν εστιάζουμε στο σήμερα καθόλου. Συνειδητά σταματάμε στο 2008, στην αρχή της κρίσης. Και δεν γίνεται αναφορά στο σήμερα, διότι δεν θέλω να κάνω ρεπορτάζ. Προτιμώ τη δραματουργία. Είναι πολύ λεπτή ισορροπία που απαιτείται για να μην αγιοποιήσεις, αλλά ούτε να καταβαραθρώσεις μια εποχή, κι αυτό έχει να κάνει με το καλό γούστο και την αισθητική. Δεν μου αρέσει η εύκολη καταγγελία, η οποία τα τελευταία χρόνια μας δέρνει ασύστολα και δεν καταλαβαίνουμε ότι παράγοντας σκοτεινό λόγο ταράζουμε τη δική μας ψυχή. Επιπλέον είμαι από εκείνους που αισθάνονται συγκίνηση για ορισμένες προσωπικότητες της Μεταπολίτευσης, οι οποίες πάσχισαν να τη χαρακτηρίσουν ως μια περίοδο πολιτικής, φιλοσοφικής και καλλιτεχνικής άνθησης και τις οποίες δεν πρέπει να ξεχνάμε, διότι εκείνα που επεδίωξαν ή πέτυχαν συνεχίζουν να λειτουργούν στο διηνεκές. Δεν μπορώ να μην αποδώσω τα του καίσαρος τω καίσαρι, ειδάλλως ξεχνάμε πού πατάμε. Με ενοχλεί που χαρακτηριζόμαστε από ρηχή μνήμη. Είναι ένας κίνδυνος για την ελληνική κοινωνία. Ξεφυλλίζουμε τη ζωή μας ως ένα άλμπουμ που ανήκει οριστικά στο παρελθόν ενώ πολλές σελίδες της είναι δυναμικές, έχουν κάτι από μια αεναότητα που τη διατρέχει ακόμη και σήμερα.

Σε ποιες προσωπικότητες αναφέρεστε;

Δεν μπορώ να μην μιλήσω για τον Γιώργο Γεννηματά, ένα από τα πλέον στέρεα ήθη της Μεταπολίτευσης. Δεν μπορώ να μη μιλήσω για τη Μελίνα, ένα πρόσωπο αρκετά θορυβώδες, στην οποία οφείλονται κρίσιμα πράγματα, ή για τη Μαρία Φαραντούρη, με την οποία είχα την ευκαιρία να κάνω μια συνέντευξη για την παράσταση και στην οποία συνέβαλε τα μάλα ο Τηλέμαχος Χυτήρης. Είναι πρόσωπα-ορισμοί της Μεταπολίτευσης.

Μεγάλο μέρος του υλικού για τη σύνθεση των κειμένων της παράστασης βασίστηκε σε συνεντεύξεις. Το αποτέλεσμα εντάσσεται στο θέατρο – ντοκουμέντο;

Η έννοια του θεάτρου – ντοκουμέντου είναι πλέον μετατοπισμένη. Η παράσταση έχει στοιχεία ντοκιμαντέρ σε συνδυασμό με στοιχεία μυθοπλασίας. Πέραν των συνεντεύξεων, οι οποίες είναι εκρηκτικά συγκλονιστικές και ως λογοτεχνία και ως πρωτογενές αίσθημα που περιέχουν, υπάρχει μια αρκετά μεγάλη μελέτη της βιβλιογραφίας που έχει γίνει κι από μένα και από τους συνεργάτες μου. Θα ήταν ευχής έργον να καταφέρει να εκδοθεί όλο αυτό το υλικό, αλλά ελπίζουμε με την ευκαιρία της παράστασης να εκδηλωθεί ενδιαφέρον ώστε να χρηματοδοτηθεί το εγχείρημα.

Χαρακτηρίζεται η παράσταση από ένα σαφές πολιτικό πρόσημο, πέρα από την ιστορικότητά της;

Είναι απόλυτα πολιτική παράσταση. Δεν είναι κομματική. Και πώς να μην είναι πολιτική, όταν οι προβληματισμοί μας κινούνται πάντα γύρω από τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να συνυπάρξουμε μέσα στην κοινωνία, στην Ιστορία, στον πλανήτη και στον χρόνο; Οτιδήποτε είναι ιστορικό είναι και πολιτικό ταυτοχρόνως. Η παράσταση δεν είναι μια πολιτική διάλεξη. Κρατάει μια παιχνιδιάρικη απόσταση από την επιστημονικοφάνεια, όσο κι αν είναι διασταυρωμένα τα δεδομένα της.

Πώς διαχειριστήκατε τις παγίδες που μπορεί να έχει ένα τέτοιο εγχείρημα;

Μπορεί να έχω πέσει σε παγίδες, αλλά δεν το ξέρω, δεν μπορώ να το πω, επειδή η τέχνη είναι αρκετά προσωπική. Στο αποτέλεσμα θα φανεί τι αποφύγαμε, αν αποφύγαμε και πού πέσαμε στην παγίδα. Για μένα ένα κριτήριο υπήρχε, πολύ πρωτόγονο και συνήθως αδιάψευστο: οι στιγμές που έλεγα «ναι, τώρα μου αρέσει».

Μπορεί ένα θεατρικό έργο να υποκαταστήσει την Ιστορία;

Δεν μπορώ να παραβλέψω την ιστορική εμπειρία. Αυτό που με ενδιαφέρει κυρίως είναι το προσωπικό, συγκινησιακό βίωμα μέσα από την αντικειμενική Ιστορία, γι’ αυτό και είναι παράσταση. Δεν είναι δοκίμιο ή μελέτη. Η συγκινησιακή περιπέτεια του υλικού είναι πολύ μεγάλη. Ακόμη κι αν μιλάμε ιστορικά και αντικειμενικά, θα σας έλεγα μια φράση του Νίτσε: ο καλλιτέχνης ανάμεσα στον Θεό και την αλήθεια προτιμά τον Θεό.

Θα αναγνωρίσουν, πιστεύετε, μέσα από την παράσταση οι Ελληνες το πορτρέτο τους; Θα λειτουργήσει ως ένας καθρέφτης στον οποίο θα αντικρίσουν το είδωλό τους;

Οχι τόσο, αλλά ελπίζω ότι θα βρουν κάτι από τον εαυτό τους, εκτός αν πια τον έχουν εγκαταλείψει ή απορρίψει. Η τέχνη έτσι κι αλλιώς συνδιαλέγεται με ένα υπόστρωμα λιγότερο συνειδητό, εκεί που διαρθρώνονται τα πιο σκοτεινά κομμάτια, οι πιο σκοτεινές συνάψεις των νευρώνων μας, που είτε λέγονται μνήμη, είτε εμπειρία, είτε συγκίνηση, είτε διάνοια.

Και εκεί νομίζω ότι δεν μπορείς να μην αφεθείς.

Γιατί επιλέξατε τη δεδομένη χρονική στιγμή για να αφιερώσετε μια παράσταση στη Μεταπολίτευση;

Δεν θα μπορούσα ποτέ άλλοτε. Πρώτον, δέκα χρόνια πριν – μέσα στην κρίση – δεν θα ήταν ψύχραιμο και θα ήταν επιτακτικότερο να μιλήσω για την ίδια την κρίση. Δεύτερον, απαιτείται μια χρονική απόσταση από τα γεγονότα ώστε να τα διαχειριστείς. Τρίτον, ζούμε μια μετα-Μεταπολίτευση η οποία χαρακτηρίζεται από πολλές μεταβολές τόσο του κοινωνικού ιστού και της τρέχουσας ιστορικότητας γύρω μας, όσο και του τρόπου που διαρθρώνεται η ελληνική κοινωνία σήμερα. Είναι μια παράσταση-άγκυρα, επαναπροσδιορισμός ενός άξονα υπάρξεως, και θεωρώ ότι το υπόστρωμα της Μεταπολίτευσης είναι σε θέση να μας τον δώσει.

Για ποιον λόγο επιλέξατε ηθοποιούς γεννημένους μετά το 1974, που δεν έζησαν τη στιγμή της μετάβασης που συνεπάγεται η Μεταπολίτευση και ανήκουν σε μια χαρακτηρισμένη ως απολιτική γενιά; Θεωρήσατε ότι μεγαλύτερης ηλικίας ηθοποιοί θα ήταν συγκινησιακά φορτισμένοι και δεν θα λειτουργούσαν ως tabula rasa όπως οι νεότεροι;

Πράγματι η απολιτίκ επιφάνεια αποτέλεσε ένα σημαντικό κριτήριο, αλλά η απάντηση στο συγκεκριμένο, πολύ κρίσιμο ερώτημα είναι αρκετά σύνθετη και βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην τύχη, τη σύμπτωση και τη συγκυρία. Για να είμαι πολύ ειλικρινής, θα έλεγα ότι το πρώτο κριτήριο ήταν η τύχη, αλλά δεν ήταν μόνο αυτό. Η συγκυρία έχει και ορισμένα ιδιοχαρακτηριστικά τα οποία την καθιστούν με έναν τρόπο γοητευτική. Κι όπως λέει και μια ταμπέλα στην παράσταση,  «αυτά τα πράγματα έγιναν κάπως έτσι, θα μπορούσαν όμως να έχουν γίνει και εντελώς διαφορετικά». Αν σκάψεις λίγο, όμως, συναντάς μια εξαιρετική και αρκετά πληγωμένη ευαισθησία από την τρέχουσα πραγματικότητα. Η πληγή αυτή, ανεξαρτήτως αν γνωρίζω την πηγή της προέλευσής της – πολιτικοί κοινωνικοί ή άλλοι λόγοι – είναι ένα ορυκτό, ένας πολύτιμος λίθος, που πραγματικά με συγκίνησε και μου γέννησε μια ειδικότερη ευθύνη, να φροντίσω πολύ προσεκτικά την εξόρυξή του – αν μπορέσω – ή, αν μη τι άλλο, την περιποίησή του. Κι ένας ακόμη λόγος είναι ότι αυτά τα συγκεκριμένα άτομα έχουν κάποιες ειδικές ιδιότητες και ικανότητες, πολύ ξεχωριστές ο καθένας.

Μοναδική εξαίρεση ένας γερμανός ηθοποιός, που έχει γεννηθεί πριν από τη Μεταπολίτευση. Πώς βρήκε θέση σε μια παράσταση που ναι μεν έχει αναφορές στην παγκόσμια Ιστορία, αλλά αφορά κατά βάση την ελληνική πραγματικότητα;

Τον επέλεξα επειδή οι λέξεις «Γερμανός» και «Γερμανία» αποτελούν δυο δραστικές μυθικές λέξεις στη σύγχρονη πολιτική Ιστορία, ιδιαίτερα φορτισμένες τόσο κατά το μακρινό όσο και το πολύ πρόσφατο παρελθόν. Και μόνο η παρουσία αυτού του προσώπου που μιλά ελληνικά με γερμανικό τρόπο δραματουργεί στο συμπίλημα που λέγεται «Κομμώτριες / Μεταπολίτευση / Τζιανγκ – Σιν – Μπι – Σιν, Φαντάσου την καρδιά μου δική σου».

Εκτός από τον όρο «Μεταπολίτευση», στον τίτλο της παράστασης υπάρχει η λέξη «Κομμώτριες». Γιατί επιλέξατε τη συγκεκριμένη επαγγελματική ομάδα κι όχι ας πούμε τα golden boys ή τους φορτηγατζήδες;

Η λέξη «κομμώτριες» είναι ρυθμικά υπέροχη λέξη. Δεν θα μπορούσα να βρω καμία καλύτερη. Εχω μια συγκινητική εκτίμηση προς το σημαίνον, όχι προς το σημαινόμενο της λέξης, προς την υπέροχη μουσικότητά της. Δεν θέλω να υποτιμήσω τα golden boys ή τους φορτηγατζήδες, αλλά η λέξη «κομμώτρια» έχει μια γοητεία. Εκφράζει ένα θηλυκό δυναμικό πεδίο ενός ιδιότυπου δημόσιου χώρου όπου αναλύονται η ελληνική κοινωνία, η πολιτική, η προσωπική ζωή μέσα σε ελάχιστα τετραγωνικά. Τα κομμωτήρια είναι σαν μια περίεργη πλατεία. Χώροι όπου ανοίγουν οι καρδιές, τα στόματα… Εκεί περιμένεις για να αποκτήσεις νέο look για το επόμενο ραντεβού σου με την Ιστορία. Οφειλα τον όρο στον τίτλο διότι η καταγωγή της σκέψης για την παράσταση ήταν οι κομμώτριες, και μάλιστα πήραμε συνεντεύξεις από επτά- οκτώ κομμωτές και κομμώτριες για τη διαμόρφωση του έργου.

Και το τρίτο συνδετικό του τίτλου, η ρήση του Κουμφούκιου «Φαντάσου την καρδιά μου δική σου» πως συνδέεται με τη Μεταπολίτευση;

Δεν ξέρω. Αλλά δεν θα μπορούσε να υπάρχει καταλληλότερος τίτλος για τη συγκεκριμένη παράσταση διότι ο κάθε όρος διατηρεί την αυτονομία του και την αλληλεπίδραση του.

Με ποια συναισθήματα θα φύγουν οι θεατές από την παράσταση;

Θα ήθελα αν γίνεται να θέλουν να την ξαναδούν για λόγους που δεν γνωρίζουν. Ετσι κι αλλιώς η κάθε παράσταση θα είναι διαφορετική σε ορισμένα σημεία από την επόμενη. Οταν παρακολουθώ την πρόβα ως θεατής βλέπω πράγματα που πολύ θα ήθελα να μου τύχει να τα δω.

info

«Κομμώτριες / Μεταπολίτευση / Τζιανγκ – Σιν – Μπι – Σιν, Φαντάσου την καρδιά μου δική σου», θέατρο Θησείον, Τουρναβίτου 7. Από 24/1 στις 20.30 (Κυριακή στις 19.30). Είσοδος 18 ευρώ, μειωμένο 15 ευρώ. Προπώληση: Viva.gr