«Ο Ιψεν παίρνει το ρίσκο της ποίησης μέσα στο θέατρο»

Συναντηθήκαμε λίγο πριν από την εκπνοή του 2019 στο Υποσκήνιο του Μεγάρου Μουσικής, εκεί όπου από τον επόμενο μήνα θα ανεβαίνει ο «Γιον Γκάμπριελ Μπόρκμαν» του Ιψεν, σε δική του σκηνοθεσία. Ο χώρος έμοιαζε «σκαμμένος», με το κέλυφος της έπαυλης των Μπόρκμαν μόλις να επιτρέπει κάποια υπόνοια για τη σκηνογραφία. Η απόδοση του εσωτερικού κόσμου των ηρώων με την κατάλληλη χρήση σκηνικών δεν είναι κάτι ξένο στην παραστασιολογία του Γιάννη Χουβαρδά (φάνηκε πιο πρόσφατα στον «Ριχάρδο Γ’» του Εθνικού Θεάτρου και στον «Γλάρο» για το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά). «Είναι από τα ελάχιστα έργα του Ιψεν όπου δεν υπάρχει ρεαλιστικό φροντιστήριο: μόνο ένα πλεκτό στην αρχική σκηνή αναφέρεται στις οδηγίες» λέει ο σκηνοθέτης που ανεβάζει τον τρίτο Ιψεν στη διαδρομή του, μετά την «Εντα Γκάμπλερ» στο Αμόρε (1994) και τον «Αρχιμάστορα Σόλνες» (2012) στον «Ελληνικό Κόσμο». Το Υποσκήνιο του Μεγάρου μοιάζει ιδανικός χώρος, αναφέρει ο ίδιος, για τη μάχη ανάμεσα στο παλιό και το νέο, τα συνεχόμενα υπαρξιακά τρίγωνα και τη βαριά σκιά του θανάτου που κυριαρχεί στον «Μπόρκμαν». Με στόχο την οικονομική του αναρρίχηση, ο φερώνυμος μεσοαστός (τον υποδύεται ο Νίκος Χατζόπουλος) θυσιάζει τον μεγάλο νεανικό του έρωτα για την Ελα Ρεντχάιμ (Λυδία Φωτοπούλου) και παντρεύεται τη δίδυμη αδελφή της Γκούνχιλντ (Ρένη Πιττακή). Μαζί με την άνοδο όμως έρχονται η πτώση, η φυλακή και η απομόνωση. Εξω από το σπίτι των Μπόρκμαν, όπου ο Γιον σέρνει τα βήματά του σαν «άρρωστος λύκος», η χιονοθύελλα μαίνεται και το έργο ξεκινά. Η Ελα έρχεται για να εκδικηθεί το παρελθόν: να διεκδικήσει τον γιο του Μπόρκμαν και της Γκούνχιλντ, τον Ερχαρτ (Κωνσταντίνος Πλεμμένος), και να τον πάρει μακριά τους.

Να υποθέσω ότι δεν θα μιλήσουμε με όρους σημερινών αναλογιών για το έργο, που περιέχει χρεοκοπία και τραπεζική κρίση;

Αν εννοούμε ότι η παράσταση δεν σκοπεύει να «κυριολεκτήσει» ως προς το χρηματοοικονομικό κομμάτι, θα έλεγα ναι. Αλλά επειδή προσέχουμε πολύ το κείμενο, είναι αδύνατο να μη γίνει φανερή μια τέτοια διάσταση. Χωρίς εμείς να την υπογραμμίζουμε ή να τη ζωντανεύουμε ρεαλιστικά. Γενικά, είναι μια παράσταση που προσπαθεί να κρατήσει τον ρεαλισμό σε μεγάλη απόσταση.

Ποια είναι η πιο ενδιαφέρουσα αναλογία λοιπόν ανάμεσα στο έργο του Ιψεν και την παράσταση του 2020;

Την εποχή του έργου ο κόσμος βγαίνει από έναν καπιταλισμό που έχει κάτι μεσσιανικό και ρομαντικό, άσχετα αν συνθλίβει ζωές στο πέρασμα. Σήμερα έχουμε φτάσει στο σημείο που το κάνει με το γάντι, κάτω από πολλές μεταμορφώσεις. Εχουν εξαφανιστεί οι Μπόρκμαν – και το λέω έτσι επειδή ο Μπόρκμαν δεν είναι μόνο αρνητικός ήρωας. Μπορεί να είναι αδίστακτος και να έχει συντρίψει κόσμο στο διάβα του, είναι όμως και ρομαντικός. Μέσα του καίει μια φλόγα: να φέρει στον κόσμο ευημερία. Σήμερα οι Χίνκελ (σ.σ.: ο δικηγόρος που κατέστρεψε τον Μπόρκμαν και επωφελήθηκε) είναι οι αφανείς γραβατωμένοι χρηματιστές που κερδίζουν τα δισεκατομμύρια χωρίς να καταλαβαίνει κανείς τίποτε. Ο νέος, απρόσωπος καπιταλισμός με συμπαθητικό προσωπείο και ελκυστικό lifestyle.

Αν έπρεπε να επιλέξετε το έναυσμα της σκηνοθεσίας, με το οποίο άρχισε να «ξεκλειδώνεται» το ανέβασμα, ποιο θα ήταν αυτό;

Το μουσικό θέμα: το «Danse macabre» του Σεν Σανς. Βασίζεται στον μεσαιωνικό θρύλο, σύμφωνα με τον οποίο ο Θάνατος εμφανίζεται σε ένα νεκροταφείο και παίζει βιολί στους πεθαμένους, οι οποίοι ξυπνούν για λίγη ώρα. Δεν μπορούσα να το αγνοήσω: τη σκιά του θανάτου, δηλαδή, πάνω απ’ όλο το έργο. Υπάρχουν πολλές αναφορές ότι οι χαρακτήρες είναι πεθαμένοι, το λένε οι ίδιοι. Δεν μπορούσα να αγνοήσω κυρίως το μουσικό μοτίβο – το οποίο, παρεμπιπτόντως, ο Ιψεν ζητάει να ακουστεί ολόκληρο. Σ’ εμάς παίζεται ζωντανά, σε μια διασκευή.

Αναγνωρίζετε τον κίνδυνο να καταλήξει ένα τέτοιο έργο «δραματάκι ψυχοπαθολογίας» και να χαθεί το τραγικό του αίνιγμα; Αλλωστε έχει πολλά στοιχεία για να γίνει μελόδραμα.

Γι’ αυτό είπα ότι βρισκόμαστε όσο το δυνατόν πιο μακριά από τον ρεαλισμό. Δεν θέλω να καταλήξουμε σε μια “ιστοριούλα” παραψυχολογίας. Με ενδιέφερε να δούμε σε αυτούς τους ανθρώπους κάποιες διαστάσεις μεγαλύτερες από έναν καταχραστή, μια πρώην ερωμένη, έναν προδομένο φίλο. Γιατί αυτά, όντως, μπορεί να στρέψουν το έργο σε μια σαπουνόπερα. Κάτω απ’ όλη αυτή την ιστορία υπάρχει ο Βάγκνερ και το “Δαχτυλίδι των Νιμπελούγκεν”. Ο Μπόρκμαν είναι ο Βόταν και ο Χίνκελ είναι ο νάνος Αλμπεριχ. Εδώ πάτησε ο Ιψεν για να σκιαγραφήσει τους ρόλους.

Η δυσκολία με τα έργα του Ιψεν είναι να μην αθωώνονται οι ήρωες σαν άβουλοι αποφάσεων ή κινήτρων.

Οντως, πρόθεση της παράστασης είναι να δείξει πως όλοι έχουν μερίδιο στην καταδίκη που βιώνουν, ο καθένας με τον τρόπο και τις επιλογές του. Εχουν ευθύνη – άλλος μικρότερη και άλλος μεγαλύτερη – για αυτό που συμβαίνει στους ίδιους και στον άλλο.

Μπορεί να ανεβάσει κανείς «Μπόρκμαν» χωρίς το στοιχείο της ειρωνείας; Είναι ένας χαρακτήρας που τον ακούμε να λέει «Δεν έβλαψα κανέναν παρά μόνο τον εαυτό μου», ενώ ξέρουμε ότι έχει συντρίψει ζωές…

Ο Μπόρκμαν γενικώς συμπεριφέρεται σαν να είναι το αιώνιο και μοναδικό θύμα πάνω στον πλανήτη. Δεν βλέπεις απλώς μια ειρωνική διάσταση, αλλά κάτι που αγγίζει τη γελοιότητα. Σε όλους τους αναγνώστες και θεατές είναι τόσο εξόφθαλμο που προφανώς δεν πείθει κανέναν. Καταχράστηκε τα χρήματα χιλιάδων αποταμιευτών, προσπάθησε να φτιάξει τη δική του αυτοκρατορία και απέτυχε. Γιατί λέει λοιπόν ότι έβλαψε τον εαυτό του; Επειδή πιστεύει ότι έπρεπε να κάνει το ίδιο μόλις αποφυλακίστηκε! Οσον αφορά το θέμα της ειρωνείας, εγώ προσπαθώ να πάω ακόμα πιο πέρα, σαφώς με ένα ρίσκο που έχει ενδιαφέρον και έρεισμα. Υπάρχει ένας διάλογος – τον οποίο σκέφτομαι να βάλω στο πρόγραμμα αντί σκηνοθετικού σημειώματος. Στην πρώτη πράξη μάλιστα, οπότε πρέπει να είσαι κουφός και τυφλός για να μην το διαβάσεις. Ο Μπόρκμαν αφηγείται στον Φόλνταλ (σ.σ.: Ιερώνυμος Καλετσάνος) πώς προδόθηκε από τον Χίνκελ. Κάποια στιγμή λοιπόν λέει: «Εκείνος ανέβηκε ψηλά κι εγώ στα Τάρταρα». Ο Φόλνταλ, επίδοξος συγγραφέας ενός τραγικού έργου, του λέει: «Φρικτή τραγωδία». Μπόρκμαν: «Σχεδόν το ίδιο φρικτή όσο η δική σου». Φόλνταλ: «Τι λες τώρα; Τουλάχιστον το ίδιο φρικτή». Μπόρκμαν: «Αν το κοιτάξεις όμως από μια άλλη σκοπιά, δεν παύει να πρόκειται περί κωμωδίας». Φόλνταλ: «Κωμωδία; Αυτή η υπόθεση;». Μπόρκμαν: «Με τον τρόπο που εξελίσσεται». Αυτό είναι ένα κλειδί για το πώς θέλω να ανέβει η παράσταση.

Αλλες σταθερές του Ιψεν θα ανακαλύψουμε στην παράσταση; Αποτυχία ίσον αμαρτία, αγάπη ίσον μαρτύριο, για παράδειγμα;

Ναι, δεν θα μπορούσε να μην υπάρχουν. Ολη η προτεσταντική ηθική έχει περάσει στη φιλοσοφία του Μπόρκμαν. Ο Ιψεν αφαιρεί το σάπιο υπέδαφος από τη βόρεια ηθική της εποχής του: πως οτιδήποτε υπάρχει είναι κάπου θαμμένο. Η αγάπη δεν πρέπει να είναι ζωντανή αλλά χτισμένη σε θεμέλια. Για να ανεβεί εκεί ψηλά, να κατακτήσει ένα όραμα, ο Μπόρκμαν σκοτώνει μέσα του και μέσα στη γυναίκα που αγαπούσε την αγάπη. Την ακρωτηρίασε και τη στείρωσε σε τέτοιον βαθμό ώστε και η γυναίκα δεν μπορεί να νιώσει αγάπη για οτιδήποτε ζωντανό – εκτός από ένα πλάσμα: τον γιο του. Υποψιαζόμαστε στη συνέχεια ότι δεν έρχεται να τον διεκδικήσει επειδή πραγματικά τον αγαπά αλλά για να μην τον κρατήσει η αδελφή της, την οποία μισεί πιο βαθιά απ’ όσο αγαπάει το παιδί.

Παίζουν θέατρο με την ίδια τους τη ζωή οι ήρωες;

Οι ήρωες παίζουν ρόλους. Ο Μπόρκμαν παίζει τον ρόλο του θύματος, ενώ με όλη του τη συμπεριφορά δείχνει ότι είναι θύτης. Είναι μια συζήτηση μέσα από μια μάσκα. Είναι ελάχιστες οι στιγμές που βγαίνουν από τους ρόλους αυτούς και τότε βλέπουμε τις ρωγμές. Η σύζυγός του επίσης παίζει τον ρόλο του θύματος και συντηρείται με το ζωτικό ψεύδος ότι ο γιος θα λυτρώσει την οικογένεια από την ντροπή στην οποία τούς έριξε ο Μπόρκμαν. Η αδελφή της ζει με το ψεύδος ότι το μοναδικό πράγμα που την κρατάει στη ζωή είναι επίσης ο γιος, αλλά στην πραγματικότητα θέλει μια ρεβάνς από τον Μπόρκμαν. Αυτό έχει ενδιαφέρον: στην πορεία αποδεικνύεται ότι κανένας δεν είναι αθώος. Ολοι έχουν έναν βαθύ εγωισμό. Ακόμα και ο Φόλνταλ, που μπορεί εύκολα κάποιος να τον παρεξηγήσει σαν έναν φουκαρά, ταλαιπωρημένο. Στο τέλος δηλώνει ο μοναδικός ευτυχισμένος και αυτή την ευτυχία την τρίβει στα μούτρα του Μπόρκμαν.

Πότε θυμάστε την τελευταία φορά που μια κοινωνία θυσίασε πολλά για να αφήσει στην επόμενη ψευδαισθήσεις και ασφυξία;

Νομίζω στην περίοδο της Μεταπολίτευσης και μετά. Αργότερα αρχίσαμε όλοι να ζούμε την ονειρική ψευδαίσθηση ότι υπάρχει μόνο άνοδος και ευημερία. Αν, από την άλλη, αναζητούμε τη γενιά που προκάλεσε την κρίση και θυσιάζει προνόμια για να βγει από αυτήν, είναι κάτι ανοιχτό. Το ζούμε σήμερα και αν με ρωτήσετε προσωπικά, δεν θα ήμουν αισιόδοξος.

Είχατε δει την παράσταση του Ινγκμαρ Μπέργκμαν το 1986 στην Αθήνα ή του Τόμας Οστερμάγερ το 2010, όπου ο Μπόρκμαν καταλήγει σε έναν καναπέ;

Ναι. Του Μπέργκμαν ανήκε βέβαια σε μια άλλη γενιά.

Από την προσέγγιση του Οστερμάγερ κρατάτε κάτι;

Οχι ιδιαίτερα, εκτός από τον Μπίρμπιχλερ, που είναι μεγάλος ηθοποιός. Με την ευκαιρία, πάντως, πιστεύω ότι το κοινό δεν έχει ανάγκη την κυριολεξία των πραγμάτων. Είναι ώριμο για να καταλάβει ότι μιλάμε με μεταφορές. Δεν σημαίνει πλέον ότι για να σεβαστούμε το πνεύμα του συγγραφέα πρέπει να σεβαστούμε και το γράμμα του. Αν σεβαστούμε το πρώτο με θεμιτές «αντιστοιχίες», σεβόμαστε και το δεύτερο. Αυτό που θυμάμαι εγώ όταν ξεκινούσα στη δεκαετία του 1980 ήταν ότι έπρεπε να σκάβεις για να ανοίξεις τούνελ για το κοινό. Σήμερα πολλά πράγματα θεωρούνται αυτονόητα. Μπορεί να μην ενθουσιάζονται οι θεατές αν έρθει, για παράδειγμα, ο Κάστορφ για να ανεβάσει μια «απογειωτική» παράσταση, αλλά είναι πιο έτοιμοι να την υποδεχθούν, ακόμα και αν σηκώσουν το φρύδι.

Θυμάστε ποιο άλλο πασίγνωστο έργο ανέβηκε το 1896, χρονιά του «Μπόρκμαν»;

Οχι.

Ο «Γλάρος». Αλλά μπορεί να μη σημαίνει και τίποτε αυτό…

Πώς δεν σημαίνει; Δεν μπορεί κανείς να φανταστεί τον Τσέχοφ χωρίς τον Ιψεν. Ο Ιψεν έχει ανοίξει την πόρτα σε πολλούς μεταγενέστερους, όπως ο Μπέρναρντ Σο, ο Ευγένιος Ο’ Νιλ, ακόμα και ο Αρθουρ Μίλερ. Ουσιαστικά το θέατρό του συνεχίζεται σε αυτή τη γραμμή που ονομάζουμε «ψυχολογικό ρεαλισμό». Ασχετα αν πιστεύω προσωπικά ότι ο Ιψεν είναι πολύ πιο ποιητικός από όλους τους προαναφερθέντες. Δεν σημαίνει μεγαλύτερος ή σημαντικότερος. Απλώς πήρε το ρίσκο να εγγράψει την ποίηση μέσα στα έργα του. Ο Τσέχοφ την περνούσε έμμεσα και «διστακτικά». Περισσότερο ως ατμόσφαιρα και λιγότερο ως γραφή, ανάμεσα στον νατουραλισμό και την ποίηση. Τον Τσέχοφ μπορείς να τον ανεβάσεις και εντελώς νατουραλιστικά. Αν το κάνεις στον Ιψεν, πεθαίνει.

info

«Γιον Γκάμπριελ Μπόρκμαν», {CR}Υποσκήνιο Β΄ Αίθουσας Αλεξάνδρα Τριάντη, {CR}1, 2, 5 – 9, 12 – 16, 19 – 23, 26 – 29/2 (στις 21.00) και 1, 8, 15, 22, 29/2 στις 18.00. Προπώληση (20 και 14 ευρώ): megaron.gr, 210 7282.333.{CR}Μετάφραση: Ερι Κύργια. Παίζουν: Νίκος Χατζόπουλος, Ρένη Πιττακή, Λυδία Φωτοπούλου, Ιερώνυμος Καλετσάνος, Θεοδώρα Τζήμου (Φάνι Ουίλτον), Κωνσταντίνος Πλεμμένος, Σοφία Κόκκαλη (Φρίντα Φόλνταλ)