Παιδεία στην Ελλάδα, μια αιτία της καθυστέρησής μας

Δεν λέμε κάτι καινούργιο. Ολοι τα γνωρίζουμε από τις εμπειρίες μας, πολλοί και σοβαροί οργανισμοί, λόγιοι και δεξαμενές σκέψης και κάποιοι πολιτικοί τα έχουν γράψει, μελετήσει και προσπαθήσει. Είμαστε πάτοι. Και όχι μόνο στην Ευρώπη. Το καλοκαίρι είχα την ευκαιρία και την περιέργεια να μιλήσω με παιδιά. Αυτά που άκουσα επιβεβαίωσαν όσα όλοι μας ξέρουμε κι όλοι μας συμμετέχουμε στην παγίδα της καθυστέρησης. «Οι καθηγητές μας είναι γερασμένοι και απηυδισμένοι», «τα σχολεία μας δεν έχουν σχολικό σύμβουλο», «τα εργαστήρια διαθέτουν όργανα, αλλά δεν τα χρησιμοποιούμε», «χωρίς φροντιστήρια δεν πας πουθενά», «ειδικά στη Φυσική δεν καταλαβαίνουμε πολλά πράγματα», «στον τόπο μας» – επαρχία – «δεν έχουμε ιδιωτικά. Δεν τους αφήνουν». Πάντα με εξαιρέσεις καθηγητών, που κι αυτοί «δεν αξιολογούνται ουσιαστικά και δεν μετεκπαιδεύονται».

Τον τελευταίο μήνα είχαμε τρεις σημαντικές αναλύσεις στη διαΝΕΟσις. Την ανάλυση των ευρημάτων της PISA 2018, τα «Οικονομικά της Παιδείας» και το κείμενο «Γιατί η Ελλάδα πρέπει να επενδύσει στην προσχολική αγωγή». Δεν θα κουράσω, ούτε ο χώρος είναι επαρκής, με λεπτομέρειες, στατιστικές και πίνακες, θα αρκεστούμε να δούμε μερικά από τα συμπεράσματα.

Στην έρευνα της PISA, που πραγματοποιεί ο ΟΟΣΑ για 70 χώρες και για παιδιά 15 ετών, είμαστε κάτω από τον μέσο όρο, στην 42η θέση, λίγο πάνω από τη Ρουμανία και τη Μάλτα και λίγο κάτω από την Τουρκία και τη Σλοβακία.

Και στους τρεις τομείς που εξετάζονται -Μαθηματικά, Φυσική και κατανόηση κειμένου – η απόκλισή μας είναι 40  μονάδες κάτω από τον μέσο όρο.

Αντίθετα, στην καμπύλη των αρίστων έχουμε μια ισχυρότατη παρουσία. Αφορά όμως μόνο το 8% των μαθητών.

Τα παιδιά που προέρχονται από εύπορες οικογένειες, ή από έναν τουλάχιστον πτυχιούχο γονέα, και έχουν πρόσβαση στην ιδιωτική εκπαίδευση κυρίως, ανήκουν στην κατηγορία των «αρίστων».

Επειδή η PISA ερευνά τις απαραίτητες διανοητικές δεξιότητες ανταπόκρισης των νέων στη νέα εποχή, είναι προφανές ότι η πλειονότητα των παιδιών μας, και ιδίως των παιδιών από φτωχές οικογένειες,  αντιμετωπίζει το φάσμα του κοινωνικού αποκλεισμού ή της ανεργίας.

Στη δεύτερη ανάλυση – Eurostat – για τα «οικονομικά της Παιδείας» η σφραγίδα της πτώχευσης είναι ανεξίτηλη. Η κρατική και ιδιωτική δαπάνη μειώθηκε τα χρόνια της κρίσης, οι μισθοί των καθηγητών και των δασκάλων παρέμειναν στάσιμοι, και αν κάτι είναι θετικό προέρχεται από τα κονδύλια της ΕΕ κυρίως για την έρευνα.

Τέλος, στο ζήτημα της προσχολικής αγωγής η κατάσταση είναι δραματική. Ψυχολόγοι και εκπαιδευτικοί διαπιστώνουν ότι η προσχολική αγωγή διαμορφώνει τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά των νέων. Και ότι κάθε επένδυση 1 ευρώ αποδίδει μεσοπρόθεσμα στην κοινωνία το επταπλάσιο. Καμία κεντρική κατεύθυνση ή έλεγχος δεν γίνεται από το κράτος, και επαφίεται η ευαίσθητη αυτή διαδικασία στην καλή πρόθεση των παιδαγωγών. Οι δε γονείς αρκούμαστε να χρησιμοποιούμε τον παιδικό σταθμό ως αποθετήριο ψυχών. Εξάλλου από την ΕΛΣΤΑΤ μαθαίνουμε ότι δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία για τον αριθμό των παιδικών σταθμών, οι οποίοι υπολογίζονται στους μισούς από όσα παιδιά είναι στην ηλικία φύλαξης.

Διαβάζοντας τις επιδόσεις της Πορτογαλίας, μιας χώρας φτωχής, αναρωτιέται κανείς πώς τα καταφέρνει καλύτερα από εμάς. Ισως την απάντηση τη δίνει η επιλογή της πριν από είκοσι χρόνια σχετικά με τα έργα του «πακέτου Ντελόρ». Η Πορτογαλία επέλεξε ως κεντρικό άξονα της χρηματοδότησής της  την Παιδεία… Τότε που εμείς μοιράζαμε τα χρήματα χωρίς κεντρικό άξονα αναπτυξιακής πολιτικής.

Η Παιδεία είναι ο κύριος πυλώνας της ανάπτυξης. Η καθυστέρησή μας είναι απελπιστική, χρειάζεται μεταρρυθμίσεις άμεσα. Η κυβέρνηση δείχνει να προσπαθεί. Αλλά για να κερδηθεί κυρίως η αναγκαστικά εθισμένη κοινωνία θα περάσουν πολλά χρόνια και θα χρειαστεί να χαραχθεί μια εθνική πολιτική μακράς πνοής, που να στηρίζεται από όλες τις δυνάμεις της προόδου, στη Βουλή, στα συνδικάτα και σε όλους όσοι κατανοούν την εθνική σημασία μιας τέτοιας μεταρρύθμισης.