Ελευθερία και ασφάλεια

Μία από τις πλέον έντονες ιδεολογικές, φιλοσοφικές, πολιτισμικές και πολιτικές αντιπαραθέσεις είναι αυτή μεταξύ ασφάλειας και ελευθερίας. Αρκετές φορές, οι συζητήσεις που γίνονται στο πλαίσιο αυτής της αντιπαράθεσης, μοιάζουν να καταλήγουν σε έναν διαγκωνισμό για το τι θέλουμε περισσότερο: ασφάλεια ή ελευθερία; Φιλοσοφικά και ιδεολογικά μπορεί να έχει ένα ενδιαφέρον να προσπαθούμε σήμερα να καταλήξουμε εάν οι πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες αναζήτησαν πρώτα την ασφάλεια ή την ελευθερία. Αλλωστε και ο τετραγωνισμός του κύκλου έχει πυροδοτήσει πάρα πολλές αντιπαραθέσεις. Την πολυτέλεια αυτής της αναζήτησης μας την παρέχει το κοινωνικό συμβόλαιο των σύγχρονων κοινωνιών που περιλαμβάνει και την ασφάλεια. Ο Χομπς έχει περιγράψει με τον πλέον γλαφυρό τρόπο τη ζωή στις κοινωνίες πριν από τον κοινωνικό συμβόλαιο. Είναι το περίφημο «κράτος της φύσης», όπου η ανθρώπινη ζωή είναι «μοναχική, φτωχή, δυσάρεστη, βίαιη και σύντομη». Οταν απουσιάζουν η πολιτική τάξη και ο νόμος ο κάθε άνθρωπος έχει απεριόριστες φυσικές ελευθερίες, με αποτέλεσμα η καθημερινότητα να μετατρέπεται σε έναν πόλεμο όλων εναντίον όλων (bellum omnium contra omnes). Αυτή τη βίαιη αναρχία τερμάτισε το κοινωνικό συμβόλαιο, μία από τις μεγαλύτερες κατακτήσεις του Διαφωτισμού. Οι πολίτες συμφωνούν οικειοθελώς στην εκχώρηση ενός μέρους των φυσικών τους ελευθεριών στο κράτος, με αντάλλαγμα την ασφάλεια, την προστασία τους και τη διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης.

Πάνω σε αυτό το πλαίσιο δομήθηκε το κράτος δικαίου, η επιβολή του νόμου, η σύγχρονη αστυνόμευση και η πολιτική ασφάλειας. Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε πως για πολλούς αιώνες η βασική υπαρξιακή απειλή για τα κράτη ήταν ο πόλεμος του ενός εναντίον του άλλου. Για αυτόν τον λόγο τα κράτη συμφώνησαν να δημιουργήσουν Κοινότητες Ασφάλειας (Security Communities), όπως είναι ο ΟΗΕ, το ΝΑΤΟ και η ΕΕ για να περιοριστούν οι πολεμικές συγκρούσεις και να δομηθεί ένα παγκόσμιο σύστημα ασφάλειας.

Προφανώς και η πολιτική ασφάλειας δεν έμεινε στάσιμη στην εποχή του Ρουσσώ, του Βέμπερ και του Χομπς. Οι κοινωνίες άλλαξαν, το έγκλημα και οι απειλές μετεξελίχθηκαν και η ασφάλεια, συμπεριλαμβανομένης και της αστυνόμευσης, εκσυγχρονίστηκε. Ενας βασικός παράγοντας που προκάλεσε νέες αντιπαραθέσεις είναι η εξέλιξη της τεχνολογίας και η αξιοποίησή της για την προστασία των πολιτών. Ο Ρουσσώ δεν μπορούσε να προβλέψει την τεχνητή νοημοσύνη ή τα μεταδεδομένα όταν έγραφε για το κοινωνικό συμβόλαιο, όπως δεν είχε προβλέψει και τη μετεξέλιξη των σωμάτων ασφαλείας. Οι απειλές και τα μέσα αντιμετώπισής τους άλλαξαν, αλλά η ουσία του κοινωνικού συμβολαίου παραμένει η ίδια. Στις δημοκρατικές κοινωνίες το κράτος είναι αποκλειστικά επιφορτισμένο με την ασφάλεια, είναι ο βασικός πάροχος ασφάλειας και ο μόνος που μπορεί να ασκήσει νόμιμη βία, όταν αυτή κριθεί απαραίτητη. Ακόμη και για την αντιμετώπιση πολύπλοκων και παγκοσμίων απειλών που δεν περιορίζονται γεωγραφικά, το κράτος δεν καταργείται, αλλά αντίθετα είναι αναγκασμένο να συνεργαστεί με άλλα κράτη, αλλά και διεθνείς οργανισμούς για να προστατεύσει τους πολίτες του.

Η ελευθερία δεν βρίσκεται σε αντιδιαστολή με την ασφάλεια, όπως θέλουν να υποστηρίζουν μερικοί. Δεν μπορεί να μπαίνουν ως αντιθετικές επιλογές στο διάλογο ή στην πολιτική αντιπαράθεση. Ο σύγχρονος άνθρωπος θέλει να είναι και ελεύθερος και ασφαλής. Οπως σημειώνει ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν στο Moral Blindness «ελευθερία χωρίς ασφάλεια σημαίνει χάος, αέναο άγχος και φόβο».

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι διεθνολόγος, Δρ. Ευρωπαϊκής Ασφάλειας και νέων απειλών.