Η ιδεολογία του βίντεο

Το οποιοδήποτε βίντεο προβάλλεται από διάφορα γεγονότα και το θεωρούμε ως ντοκουμέντο αλήθειας, είναι κατ’ ουσίαν παραπλανητικό. Αν για παράδειγμα κάποιος σκοτώσει τρία άτομα με τσεκούρι και τον χτυπήσει μετά ένας αστυνομικός και το βίντεο δείχνει μόνο τη «βίαιη» σκηνή με τον αστυνομικό, τότε έχουμε μια απάτη πρώτου μεγέθους. Εχουμε ιδεολογικοποίηση του γεγονότος με την αφαίρεση. Δεν βλέπουμε όλη την ιστορία καταγεγραμμένη για να κρίνουμε. Το ίδιο – και χειρότερο – μπορεί να γίνει με μια φωτογραφία, όπου η καταγραφή είναι στιγμιαία, επιλεκτική, μπορεί να κοιτάμε το δάχτυλο που δείχνει το φεγγάρι και που δεν ξέρουμε αν δείχνει το φεγγάρι, ή μια μύγα που ίπταται.

Κάθε βίντεο, είτε συνειδητά, είτε όχι, παράγει ερμηνεία, δηλαδή ιδεολογία. Και αυτό γιατί είναι θραυσματικό στοιχείο, αποσπασματικό, από συγκεκριμένη οπτική γωνία, δηλαδή περιέχει τη διαμεσολάβηση κάποιου εξ υπαρχής, άρα την προκάτ (θεληματική, ή όχι) νοηματοδότηση. Ενα βίντεο μπορεί να λέει πολλά, ή τίποτα, αλλά από μόνο του είναι απλώς μια σκηνή, ένα ρίνισμα, ένα κομμάτι του συμβεβηκότος. Δεν έχει σχέση με την αλήθεια, που είναι πάντα κάτι πολύ πιο περίπλοκο. Το βίντεο είναι αποδεκτό ως (ολική) πραγματικότητα, ενώ είναι τεμάχιο ενός φαίνεσθαι, και μπορεί να διαστρέψει εντελώς το όντως γεγονός. Εξ όνυχος δεν φαίνεται ο λέοντας, γιατί πουλιούνται, ή κατασκευάζονται, πλέον, και πολλά φέικ νύχια, γαμψώνυχα, και νυχάκια με στρας. Ο,τι προαιρείται ο πελάτης.

Και ειδικά σήμερα που ο καθείς κουβαλάει στο κινητό του μια κάμερα που τραβάει φωτογραφίες και βίντεο, μπορεί να παραπλανηθούμε από μια αποσπασματική σκηνή, βίαιη, μελό, ή αφελώς μονομερή – εφόσον βασικό στοιχείο της κάμερας είναι πάντα η μεροληψία, όπως και του ματιού. Τραβάς κάτι, και αν αυτό είναι ασορτί με την ιδεοληψία σου το πετάς και στο Ιντερνετ και άντε μετά να βγάλει ο κόσμος άκρη, εφόσον πάντα θα υπάρχουν πολλοί της μιας, ή της άλλης πλευράς που θα βολευτούν με το απόσπασμα, τη γωνία λήψης που ταιριάζει και τα πολιτικά τους συμφέροντα. Ενα βίντεο δεν λέει σχεδόν τίποτε. Πολλά βίντεο από πολλές γωνίες λήψης και σε όλη τη διάρκεια ενός συμβεβηκότος, κάτι περισσότερα. Αλλά και πάλι η αλήθεια μπορεί να διαφεύγει σαν κουνάβι που έκοψε το πόδι του με τα ίδια του τα δόντια και εξαφανίστηκε στο δάσος.

Εχει ένα σχετικό, έξοχο κείμενο ο Πιερ Πάολο Παζολίνι, για τη λεγόμενη αποσπασματικότητα της όρασης, την αδυναμία σύλληψης της αλήθειας, την παραπλάνηση, συνειδητή ή όχι. Φέρνει το παράδειγμα της δολοφονίας του Τζον Κένεντι, τον Νοέμβριο του 1963, στο Ντάλας. Χοντρικά λέει πως καταρχήν θεωρήθηκε ως μόνος δολοφόνος ο Οσβαλντ που είχε ήδη συλληφθεί και μετά από λίγες μέρες δολοφονηθεί κι αυτός από τον Τζακ Ρούμπι. Υστερα από μια βδομάδα δόθηκε στο FBI το γνωστό βίντεο Ζαμπρούντερ. Ενας εκ των περιεστώτων που είχε πάει να δει τη διέλευση του ζεύγους Κένεντι στην οδό όπου έγινε και η δολοφονία, ο Ζαμπρούντερ, στεκότανε ανάμεσα στον κόσμο ανύποπτος και με μια κάμερα που είχε τραβούσε, ως τουρίστας, τη σκηνή κατά τις στιγμές που περνάει ένδοξα το αυτοκίνητο του αμερικανού προέδρου και ενώ ρίχνονται οι πυροβολισμοί. Στο βίντεο φαίνεται (τυχαία) πως ο Κένεντι δέχεται πάνω από μια σφαίρες και από διαφορετική κατεύθυνση κι ότι δεν ήταν μόνο ο Οσβαλντ εκείνος που πυροβόλησε. Τα πλάνα αυτά είναι η απαρχή της βάσιμης θεωρίας ότι επρόκειτο για μεγάλη συνωμοσία, και δεν ήταν μόνο ένας τρελός δολοφόνος που έδρασε μόνος του, ένας ξαμολημένος λύκος.

Αλλά ο Παζολίνι το πάει και παραπέρα. Λέει, βασιζόμενος σε μάρτυρες που δήλωσαν πως είδαν και τρίτο όπλο να πυροβολεί απ’ το απέναντι παρκάκι, ότι αν υπήρχε και δεύτερο, τρίτο, τέταρτο, δέκατο, εκατοστό βίντεο από εντελώς διαφορετικές γωνίες λήψης τότε θα είχαμε πιο ολοκληρωμένη αντίληψη του πώς έγινε η δολοφονία του Κένεντι. Αλλά και πάλι, παρά την πιθανή ύπαρξη πολλών, πολλαπλών, διαφορετικών λήψεων απ’ τον τόπο και την ώρα του συμβάντος, δεν θα είχαμε γνώση ποιοι όντως συνωμότησαν από πριν και γιατί, ποιοι είναι οι ηθικοί αυτουργοί, ποιοι βάλανε τα χρήματα, πόσοι εμπλέκονται και τα λοιπά. Κι αυτό γιατί η αλήθεια δεν είναι μόνο το συμβεβηκός, αλλά και εκείνοι των οποίων οι βουλήσεις συνδυάστηκαν κρυφά από πριν για να προκύψει το ορατό γεγονός. Εξάλλου μέχρι σήμερα δεν έχει αποδειχτεί ακριβώς τι συνέβη με τη δολοφονία Κένεντι – έχουν γραφεί δεκάδες βιβλία και ο καθείς ισχυρίζεται διάφορα.

(Είναι εξαιρετικά δύο μυθιστορήματα σχετικά με τη δολοφονία: Ο «Ζυγός» του Ντον Ντε Λίλο και το «Αμέρικαν ταμπλόιντ» του Τζέιμς Ελρόι).

Για την αποσπασματικότητα της όρασης έχει μιλήσει αρκετά και ο φιλόσοφος Κώστας Αξελός – την αδυναμία του ματιού και του μυαλού να συλλάβει μια ευρεία, πολύπλοκη εικόνα. Την περιορισμένη λήψη των αισθητηρίων. Και το βίντεο είναι ακριβώς αυτό: μια έλλειψη, που υποδύεται την πραγματικότητα. Αν συμφέρει κάποιους το δημοσιοποιούν, αν όχι, το κρύβουν. Και από εκεί αρχίζουν τα όργανα.

Επομένως είναι σωστή και η απόφαση του κ. Χρυσοχοΐδη να φέρουν συσκευές βιντεοσκόπησης και οι επικεφαλής των αστυνομικών που ενεργούν σε επιχειρήσεις. Ετσι θα έχουμε μερικά βίντεο παραπάνω για το κάθε σχετικό γεγονός – αν τα είχαμε από πριν θα  ήταν, ίσως,  διαφορετική και η συζήτηση για το Κουκάκι και για άλλες περιπτώσεις. Επιπλέον οι φέροντες τις συσκευές θα νιώθουν ότι έχουν περισσότερο έλεγχο και ευθύνη. Με τη μανία καταγραφής των πάντων που υπάρχει πια και τα εύκολα μέσα (κινητό), όσο πιο πολλά βίντεο υπάρχουν τόσο καλύτερα. Αλλά το ένα από μόνο του, καμιάς πλευράς, δεν λέει, συνήθως, τίποτα, διότι τις πιο πολλές φορές παράγει απλώς ιδεολογία. Ακρωτηριάζει την αλήθεια. Ή, προαποφασισμένα την νοηματοδοτεί. (Συν το πιθανό μοντάζ). Οπότε αρχίζει η σπέκουλα να οργιάζει και η προπαγάνδα να ευφραίνεται.