«Αυτό υπάρχει ακόμη μέσα μου ως πληγή»

Θέλω να ξεκινήσουμε με την περιπέτεια της υγείας σας. Τι σας δίδαξε;

Θεωρούμε τη ζωή δεδομένη και δεν σκεφτόμαστε ότι περνάμε «απέναντι» σε χρόνο μηδέν. Ακούγεται τετριμμένο, αλλά είναι αληθινό.

Το αφήσατε πίσω σας και συνεχίζετε. Αλλά θα ήθελα να πάμε πίσω να μου πείτε πώς σ’ ένα παιδί που γεννιέται και μεγαλώνει στις λαϊκές γειτονιές του Πειραιά δημιουργείται η επιθυμία να γίνει καλλιτέχνης. Είχαν σχέση οι γονείς σας;

Καμία. Ο πατέρας μου ήταν έμπορος. Είχε μαγαζί στη λαχαναγορά. Η μητέρα μου, οικιακά. Κάποια στιγμή πέρασα στο Μαθηματικό Τμήμα του ΑΠΘ και πήρα μεταγραφή για Αθήνα. Φυσικά δεν ήθελα να γίνω μαθηματικός, αλλά ήταν μια διέξοδος οι σπουδές. Δεν μπορούσα να πω στους γονείς μου ότι ήθελα να γίνω μουσικός ή ζωγράφος – γιατί και τη ζωγραφική αγαπούσα. Είχα δει με συμπάθεια την αρχιτεκτονική, αλλά ευτυχώς δεν πέρασα.

Γιατί ευτυχώς;

Μπορεί ο αρχιτέκτονας να είναι και αυτός καλλιτέχνης με έναν τρόπο, αλλά είναι δέσμιος των γούστων του πελάτη.

Και ο μουσικός έχει πολλές δεσμεύσεις: από την εταιρεία έως τις τάσεις που επικρατούν.

Βεβαίως. Αλλά έχει την ελευθερία να κάνει και αυθαιρεσίες. Εμένα δεν μου είπε κανείς ότι τα θέματα «μπανιέρα, κρουαζιέρα και κηπουρός» αποκλείονται από το ρεπερτόριο. Και να μου το έλεγε, εγώ θα τα τραγουδούσα ανεξάρτητα από το αν περνούσαν ή όχι στον κόσμο.

Το μουσικό σας ιδίωμα αναπτύχθηκε σε μια εποχή στην οποία επικρατούσαν – λόγω κοινωνικών μεταβολών κ.λπ. – πιο επικοί ήχοι. Εσείς ξεφύγατε. Δεν σας απασχόλησε ότι μπορεί να είστε εκτός κλίματος;

Οχι, δεν με απασχόλησε. Εγώ επαναστατούσα κυρίως απέναντι στον εαυτό μου. Ηξερα ότι δεν αλλάζει τίποτε από τα έξω. Οσο πιο παρατηρητικός και εν εγρηγόρσει είσαι, τόσο πιο ακέραια συνείδηση έχεις. Ενας άνθρωπος που κοιτάζει ότι δεν πήρε αύξηση και δεν βλέπει ότι εκατοντάδες άνθρωποι πνίγηκαν στο Αιγαίο έχει έλλειμμα συνείδησης.

Τι δημιουργεί αυτό το έλλειμμα;

Το έχει περιγράψει ο Γιώργος Σεφέρης στο ποίημά του «Οι σύντροφοι στον Αδη», για τα βόδια του Ηλιου που τα φάγανε οι σύντροφοι του Οδυσσέα: «Σα φάγαμε καλά / πέσαμε εδώ στα χαμηλά /ανίδεοι και χορτάτοι». Οταν μια κοινωνία αναπτύσσεται εις βάρος μιας άλλης που συμπτύσσεται, είναι αδύνατο να γίνει μια πραγματική ανθρωπιστική επανάσταση, όπου θα μπει ο άνθρωπος στο κέντρο. Ο κόσμος σήμερα θεωρώ ότι πάσχει από την έλλειψη νοήματος σε ουσιαστικά πράγματα. Μετατοπίστηκε το ενδιαφέρον μας σε υλικά αγαθά.

Ποιο είναι για σας το νόημα;

Αυτό που λέω και στην «Μπανιέρα»: να είναι κανείς πλούσιος με ελάχιστα. Φυσικά είναι ωραίο να κυνηγάς την απόλαυση, αλλά το μυστικό, κατά την άποψή μου, είναι να επιβραδύνεις, να ζεις αργά. Να μην τρέχεις πίσω από το καθετί.

Είναι τα αποστάγματα των εμπειριών σας.

Φυσικά. Ο άνθρωπος μέσα από την πορεία του ακονίζει την ευαισθησία του για να βγάλει ένα νόημα. Την ίδια στιγμή οι ευαισθησίες τον οδηγούν στο να αποκτήσει εμπειρίες. Η εμπειρία και η ευαισθησία σού χαρίζουν, κατά την άποψή μου, ουσιαστική γνώση. Κάπως έτσι πλησιάζεις και τη μουσική. Δεν γράφεις επιστημονικά, αλλά όταν οι αισθήσεις σου επηρεάζονται και σου δημιουργηθούν συναισθήματα τα οποία μετατρέπονται σε σκέψεις. Ο νους γεννάει το τραγούδι. Αίσθηση, αίσθημα, σκέψη.

Κινηθήκατε εκτός των ορίων που όριζαν την εμπορική επιτυχία.

Δεν με ενδιέφερε ποτέ αυτό. Οπως δεν με ενδιέφερε και η μουσική βιομηχανία.

Ισως γιατί είχατε μια σχετική οικονομική άνεση.

Ενδεχομένως γιατί είχα μια βάση. Αλλά πολλές φορές η άνεση δεν είναι θετικό πρόσημο για να δημιουργήσεις. Στην «Πανούκλα» του Καμί ένας κάτοικος ρωτάει τον γιατρό: «Κάθεσαι εδώ αποκλεισμένος με ανιδιοτέλεια. Τι σε έκανε τόσο δοτικό;». Ο γιατρός τού απαντάει: «Τα βάσανα». Θέλω να πω ότι η άνεση μπορεί να σε αποκοιμίσει. Το πιο σοβαρό είναι η δραστηριότητα, η κίνηση, η ρευστότητα, η αμφιβολία.

Αυτό που σας έκανε να γράψετε μουσική, λοιπόν;

Οι πληγές και τα τραύματα σε κινητοποιούν, όπως είπα.

Το δικό σας τραύμα ποιο είναι;

Είναι πολύ πιθανό έως και βέβαιο να πήρα τον δρόμο αυτόν επειδή είχα μια αδελφή δέκα χρόνια μεγαλύτερη από εμένα, η οποία έπασχε από μια πάρα πολύ σοβαρή εγκεφαλική αρρώστια που βλάπτει κάποια κέντρα του εγκεφάλου: της κρίσης, της ομιλίας, των συναισθημάτων. Η επικοινωνία με το περιβάλλον είναι ελάχιστη έως καθόλου. Θυμάμαι τη μητέρα μου να μου λέει πως όταν ήμουν δύο ή τριών ετών τής έλεγα «γιατί δεν παίζουμε;». Αυτό μου δημιούργησε μια κατάσταση απόλυτου πόνου. Αυτό ακόμη υπάρχει μέσα μου ως πληγή.

Βρήκατε διέξοδο στην τέχνη.

Οταν με κατακλύζει η μοναξιά, παίρνω την κιθάρα μου και στα πέντε λεπτά έχουν φύγει όλα. Αυτή είναι η ψυχοθεραπεία μου. Η χειροτεχνία στην κιθάρα. Φυσικά, πολλοί με έχουν βοηθήσει να βρω τον δρόμο μου στη μουσική. Αλλά χρωστάω πολλά στον Μάνο Χατζιδάκι και βεβαίως στον Διονύση Σαββόπουλο.

Πώς τον γνωρίσατε;

Οταν έπαιζε στο Ροντέο. Μου πρότεινε να μπω στην ορχήστρα του, όταν πήγε στο Κύτταρο. Του είπα «ναι», αλλά του ζήτησα να λέω κι εγώ στην αρχή του προγράμματος κάποια δικά μου. Το δέχθηκε και έπειτα από δέκα χρόνια κάναμε τον δίσκο στη Λύρα, όπου ήταν παραγωγός. Νομίζω ότι ο δίσκος που έκανε με τους Ξυδάκη, Παπάζογλου, Ρασούλη και «Τα μπαράκια» χαράξανε δύο διαφορετικούς δρόμους στην ελληνική τραγουδοποιία: του δυτικού τύπου, που ήταν ο δικός μου, και του ανατολικού ήχου, που ήταν «Η εκδίκηση της γυφτιάς».

Ηταν δίσκοι – σύμβολα στην ελληνική μουσική σκηνή.

Για μένα υπάρχουν δύο ειδών δίσκοι στη μουσική βιομηχανία. Εκείνοι που λειτουργούν υποδόρια και έχουν διάρκεια και εκείνοι που είναι πυροτεχνήματα. «Τα μπαράκια» ανήκουν στην πρώτη κατηγορία, κατά την άποψή μου. Οι πρώτες αντιδράσεις θυμάμαι ότι ήταν σαφώς ενθουσιώδεις. Υπήρχαν όμως και κάποιες αποθαρρυντικές. Θυμάμαι, σε ένα λάιβ στις Σέρρες, τραγουδούσα την «Μπανιέρα», πετάγεται μια κυρία από το κοινό και αρχίζει να φωνάζει «τι αισχρά τραγούδια είναι αυτά!». Είχε και αυτή το δίκιο της, αφού ο καθένας μεταφράζει ό,τι ακούει ανάλογα με τις προσλαμβάνουσες που έχει. Δεν μπορείς να τον υποχρεώσεις να το αναλύσει.

Είχατε εντυπωσιακό ξεκίνημα. Νιώσατε ποτέ σταρ;

Οχι, ποτέ. Μου φαινόταν όλο αυτό σαχλαμάρα. Είναι ένα σύστημα που απαιτεί μια διορατικότητα και ψυχραιμία για να μην του παραδοθείς. Από την άλλη δεν προέβαλα και καμιά τρελή αντίσταση. Απλώς ήμουν πολύ προσεκτικός στις επιλογές μου.

Φαντάζομαι, αναφέρεστε και στη μουσική και στην υποκριτική και στη ζωγραφική.

Οι τέχνες όλες λένε το ίδιο. Στη μέθοδο και στον βηματισμό αλλάζουν. Μου αρέσει το σινεμά γιατί είναι μια συνολική τέχνη, όπου το αποτέλεσμα εξαρτάται από όλους όσοι συμμετέχουν.

Προσφάτως γυρίστηκε και ένα ντοκιμαντέρ με θέμα τη ζωή σας.

Το «Μέσα μου βλέπω μονάχα θάλασσα». Οι δημιουργοί είναι τέσσερα παιδιά, «Οι απόκληροι» από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, που σπούδασαν σινεμά. Ηταν συγκινητικό.

Πού νιώθετε ότι ανήκατε; Πού θα τοποθετούσατε τη δημιουργία σας;

Λαϊκά τραγούδια θεωρώ ότι γράφω, κι ας είναι επηρεασμένα από τη Δύση. Εχω και δύο δίσκους, «Ασκήσεις» και «Καμικάζι». Παίζω φράσεις του μπουζουκιού στην κιθάρα. Δεν υπηρετώ ίσως ένα συγκεκριμένο ύφος. Στα σφαιριστήρια όταν πήγαινα άκουγα Beatles. Για μένα αυτός που παίζει μόνο ένα είδος είναι φολκλόρ. Δεν κάνει κάτι δημιουργικό για να πάει τον ήχο παρακάτω. Για μένα η παράδοση πρέπει να λειτουργεί ως έναυσμα για κάτι καινούργιο. Αν αναπαράγεται χωρίς να φρεσκάρεται, πεθαίνει.

Ποιος ήταν έμπνευση και σπουδή για σας;

Εχει σημασία να το πούμε αυτό. Τις περισσότερες συναυλίες τις κάνω μόνος με μια κιθάρα και το κοινό απέναντί μου σε πέντε μέτρα. Πρόσφατα σκεφτόμουν ποιος μου το κόλλησε, από πού το πήρα αυτό. Τελικά βρήκα την απάντηση. Το ίδιο έκανε ο ένας κλαρινίστας, ο Τάσος Χαλκιάς, ο οποίος πήγε στην Αμερική και συνεργάστηκε με τον Μπένι Γκούντμαν. Επαιζε μόνος του στη σκηνή και η νότα του ήταν 90% αναπνοή και φύσημα και στην άκρη αυτού του φυσήματος υπήρχε η νότα. Με αυτήν τη συχνότητα που εξέπεμπε αιχμαλώτιζε τον ακροατή. Δεν είχε ανάγκη από ορχήστρες και φώτα. Αυτός για μένα ήταν τεράστια εμπειρία. Τον μελετούσα όταν παίζαμε μαζί στο ίδιο πρόγραμμα του Διονύση Σαββόπουλου στο Κύτταρο, το 1971. Το ίδιο κάνει και ο Κώστας Χατζής αλλά και ο Σαββόπουλος. Τραγουδιστικά δεν ξέρω να σου πω γιατί δεν θεωρώ τον εαυτό μου τραγουδιστή. Οταν μου λένε «πω πω, δεν έχει αλλάξει η φωνή σας», αναρωτιέμαι τι εννοούν!