Η Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης

Μια σημαντική παρέμβαση της σημερινής ηγεσίας του υπουργείου Παιδείας είναι η παρουσίαση του νομοσχεδίου για τη δημιουργία ενός νέου φορέα με την επωνυμία Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΘΑΑΕ) που θα αντικαταστήσει την Αρχή Διασφάλισης και Πιστοποίησης Ποιότητας (ΑΔΙΠ) των ΑΕΙ. Οι στόχοι του νέου φορέα είναι πολλοί και φιλόδοξοι. Ενας από τους στόχους αυτούς είναι να μην προχωρούν οι κυβερνήσεις σε καμία αλλαγή στην ανώτατη Εεπαίδευση χωρίς να έχει προηγηθεί σοβαρή επιστημονική επεξεργασία, τεκμηρίωση και μελέτη. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο νέος φορέας είναι απαραίτητος και σύντομα το σχετικό νομοσχέδιο θα έρθει για ψήφιση στη Βουλή. Ενας άλλος στόχος της ΕΘΑΑΕ είναι η σύνταξη μελετών που θα στηρίζουν τη χάραξη εθνικής στρατηγικής για την ανώτατη εκπαίδευση από το υπουργείο Παιδείας και τη διαμόρφωση προγραμματικών συμφωνιών μεταξύ του υπουργείου και των ΑΕΙ στο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής για την ανώτατη εκπαίδευση που εισηγείται η ΕΘΑΑΕ. Τέλος, ο νέος φορέας θα ασχοληθεί με την αξιολόγηση και πιστοποίηση των ΑΕΙ και των ακαδημαϊκών και ερευνητικών μονάδων τους. Στο σχέδιο νόμου γίνεται μια αναλυτική περιγραφή των κριτηρίων πιστοποίησης των ακαδημαϊκών μονάδων αλλά και των ΑΕΙ. Δυστυχώς, κατά τη γνώμη μου, δεν αναλύονται επαρκώς τα κριτήρια αξιολόγησης των ακαδημαϊκών μονάδων και αυτό αποτελεί ένα αρνητικό στοιχείο στο προτεινόμενο νομοσχέδιο.

Γνωρίζουμε όμως ότι οι νόμοι για την εκπαίδευση σε τούτη τη χώρα προχωρούν χωρίς προβλήματα μόνο όταν είναι βολικοί, βοηθητικοί ή και ανώδυνοι για όσους αφορούν. Οι αντιδράσεις έρχονται συνήθως στα άρθρα που είναι «σκληρά», για όσους παραβλέπουν προκλητικά την ακαδημαϊκή δεοντολογία. Ο συντριπτικός αριθμός των άρθρων του νομοσχεδίου ανήκει στη κατηγορία των ανώδυνων και ευγενικών παραινέσεων του νέου φορέα προς τα πανεπιστήμια και τις ακαδημαϊκές τους μονάδες μέσα από την πιστοποίησή τους. Στο άρθρο 12 και στις παραγράφους 2, 4, 5, 6 γίνεται λόγος για τα μέτρα που θα προταθούν στην πολιτική ηγεσία για τις ακαδημαϊκές μονάδες, πολλές από τις οποίες στο παρελθόν έχουν αγνοήσει προκλητικά τις συστάσεις των επιτροπών αξιολόγησης.

Φοβάμαι ότι το άρθρο 12 που αναφέρει περιορισμό χρηματοδότησης αλλά και εισαγωγής φοιτητών στις ακαδημαϊκές μονάδες που δεν πιστοποιούνται θετικά θα ατονήσει ή, έπειτα από παρέμβαση του πρύτανη και της πολιτικής ηγεσίας του υπουργείου, θα παρακαμφθεί.

Υπάρχει λοιπόν ο φόβος μήπως τελικά δημιουργηθεί ένας τεράστιος και δυσκίνητος μηχανισμός πιστοποίησης, όπως έγινε και με την ΑΔΙΠ, ο οποίος δεν θα έχει τρόπους να αγγίξει τη συντριπτική πλειονότητα των ακαδημαϊκών μονάδων που θα σφυρίζει αδιάφορα και στην πρώτη και στη δεύτερη αξιολόγηση. Θα άξιζε, μάλιστα, το υπουργείο να ελέγξει άμεσα τις αξιολογήσεις που ήδη έγιναν από την ΑΔΙΠ και να ζητήσει από τα πανεπιστήμια και τις ακαδημαϊκές μονάδες μια αναλυτική έκθεση για το πώς αντιμετώπισαν τις προτάσεις των επιτροπών αξιολόγησης. Είναι κρίμα το πολύ δαπανηρό έργο της ΑΔΙΠ στον τομέα αυτόν να μην αξιοποιηθεί έστω και καθυστερημένα.

Οι συντάκτες του νομοσχεδίου περιγράφουν με σαφήνεια τα προσόντα των στελεχών του νέου οργανισμού αλλά και των μελών των επιτροπών του. Ζούμε όμως σε μια χώρα που ακόμα και πρόσφατα οι επιλογές στελεχών γίνονται από δυο πόρτες, και θα έλεγα ότι η πλειοψηφία μπαίνει από την πίσω. Οταν άρχισε να αδρανοποιείται η ΑΔΙΠ, κυριάρχησε το φαινόμενο της επιλογής κομματικών στελεχών στις κύριες θέσεις για να συμφωνούν με όλες τις επιλογές της πολιτικής ηγεσίας.

Η σημερινή κυβέρνηση με την κατάθεση του νομοσχεδίου για τη δημιουργία της ΕΘΑΑΕ εκδηλώνει με σαφήνεια την επιθυμία της να γίνουν δύο σοβαρά βήματα: (1) Η στελέχωσή της να γίνει με αυστηρά αξιοκρατικά κριτήρια, (2) οι παραβάτες των προτάσεων των επιτροπών αξιολόγησης και πιστοποίησης να υποχρεωθούν να συμμορφωθούν με συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα· διαφορετικά θα πρέπει να ακολουθήσουν όσα αναφέρει το νομοσχέδιο: «το Συμβούλιο Ανώτατης Πιστοποίησης να εισηγηθεί στον υπουργό Παιδείας την αναδιάρθρωση, συγχώνευση, κατάτμηση ή κατάργηση του ΑΕΙ ή και ακαδημαϊκής μονάδας».

Αφησα τελευταίο το πολύ σημαντικό νέο μέτρο της σύνδεσης της χρηματοδότησης των ΑΕΙ με τις επιδόσεις τους στις αξιολογήσεις. Η σύνδεση της αξιολόγησης με μέρος του προϋπολογισμού του είναι ο σωστός δρόμος για να προχωρήσουν σοβαρές αλλαγές στα ΑΕΙ και στις ακαδημαϊκές τους μονάδες. Το πρόβλημα όμως είναι ότι για τη συντριπτική πλειονότητα των μελών του διδακτικού και ερευνητικού προσωπικού τρία είναι τα θέματα που τους αγγίζουν: (1) ο μισθός τους, (2) η ακαδημαϊκή τους εξέλιξη και, σε μικρότερο βαθμό, (3) οι νέες θέσεις που θα προκηρυχθούν για να τακτοποιήσουν συνεργάτες τους. Οι περικοπές στα λειτουργικά έξοδα των ΑΕΙ που προτείνει το υπουργείο δεν τους αγγίζουν ιδιαίτερα. Θα «τιμωρήσουν» τους φοιτητές, καθώς θα επηρεάσουν κυρίως τις υποδομές και τις παροχές στους φοιτητές. Η δική μου γνώμη είναι ότι θα βρεθούν τρόποι ώστε αυτό το μέτρο στην πράξη σύντομα να ατονήσει.

Το 2006 δημιουργήθηκε η ΑΔΙΠ με παρόμοιους στόχους με την ΕΘΑΑΕ. Για μια πενταετία τουλάχιστον είχε την πολιτική στήριξη των κυβερνήσεων και έγιναν πολλά σοβαρά βήματα, όμοια με αυτά που προτείνει το νέο νομοσχέδιο. Στη συνέχεια όμως ο θεσμός έπεσε στη δυσμένεια των κυβερνήσεων που ακολούθησαν και την τελευταία πενταετία αποτέλεσε έναν άχρηστο δαπανηρό φορέα που φιλοξένησε πολλά κομματικά στελέχη της κυβέρνησης των ΣΥΡΙΖΑ/ΑΝΕΛ. Η εμπειρία μας από τη σύντομη ιστορία της ΑΔΙΠ αποτελεί παράδειγμα προς αποφυγή. Πιστεύω ότι πρέπει να γίνουν προσπάθειες ώστε η σύνθεση και η λειτουργία της ΕΘΑΑΕ να έχουν ευρεία πολιτική στήριξη ώστε να υπάρχουν τα εχέγγυα της ανεξαρτησίας από τις εκάστοτε πολιτικές ηγεσίες.

Ο Λουκάς Βλάχος υπηρέτησε ως καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης