Ποιος χάνει στο τέλος;

Συμβαίνει στα δημοψηφίσματα. Εχει σημασία, όσο σαφές και αν είναι, ποιο είναι το ερώτημα; Καμία απολύτως. Σημασία έχει τι σε τι θέλει να απαντήσει αυτός που καλείται να απαντήσει. Και απαντά σε αυτό ακριβώς που θέλει, ακόμη και αν η απάντηση ασφυκτιά στα μόλις τρία γράμματα ενός «Ναι» ή ενός «Οχι».

Καμιά φορά όμως συμβαίνει και με τα κείμενα. Ακόμη και σε ένα εξαιρετικής σαφήνειας κείμενο, ο καθένας μπορεί να διαβάσει αυτό που θέλει. Λέγεται παρανάγνωση και δεν έχει όρια: Μπορεί να διαβάσει κανείς ακόμη και το αντίθετο του πιο ευκρινούς κειμένου, μπορεί να διαστρεβλώσει πλήρως το νόημά του ή, ακόμη χειρότερα, τον σκοπό. Μπορεί να μην το διαβάσει καν, αλλά να θέσει πλήθος ερωτημάτων σαν να μην έχει χάσει ούτε ένα κόμμα. Γιατί είπε ό,τι είπε; Γιατί το είπε τώρα; Ποιον εξυπηρετεί; Και, για μισό λεπτό, έχει δικαίωμα να μιλήσει; Ε όχι να μιλάει κι αυτός.

Συμβαίνει σπανιότερα, αλλά συμβαίνει. Συμβαίνει να πέσει κάποιος συγχρόνως θύμα και παρανάγνωσης και συνωμοσιολογίας και λογοκρισίας. Τι κατάλαβε, ας πούμε, ο Πολάκης; Κατάλαβε ό,τι κατάλαβε. Αλλά κατάλαβε ό,τι κατάλαβε όχι μόνο για μην καταλάβει, αλλά και για να αναλυθεί σε ένα είδος καφενόβιας προεδρολογίας – γι’ αυτό δεν γράφτηκε ό,τι γράφτηκε είκοσι χρόνια μετά; Και κατάλαβε ό,τι κατάλαβε όχι μόνο για να μην καταλάβει, αλλά και για να μην αναγνωρίσει σε έναν πρώην πρωθυπουργό το δικαίωμα στον δημόσιο λόγο, την ιστορική ανάγνωση των γεγονότων, την αποτίμηση. Πώς το είπε στο άλλο άκρο, το δεξιό, ο Τέρενς Κουίκ; Ε όχι και να μιλάει αυτός που έκανε τη μία δραχμή να αξίζει 340 δραχμές. Πώς το είπε ο Πολάκης στο άλλο άκρο, το αριστερό; Ας πάει για τσάι.

Παρανάγνωση. Συνωμοσιολογία. Λογοκρισία. Και μια εχθροπάθεια, μοναδική σε ένταση και σύμπνοια, που ενώνει τα δυο άκρα. Αξίζει να κρατήσει κανείς το γεγονός ότι η συγκολλητική ουσία των άκρων δεν είναι ένας μάχιμος πολιτικός, αλλά ένας βετεράνος. Και αξίζει να λάβει υπόψη του πως όλη αυτή η σκόνη, η σκόνη της παρανάγνωσης, της συνωμοσιολογίας, της λογοκρισίας και της εχθροπάθειας, σηκώθηκε για κάτι που συνέβη πριν από είκοσι χρόνια και αποτελούσε πια αντικείμενο ακαδημαϊκής συζήτησης.

Αν η δουλειά του Τύπου είναι να επισημαίνει πως καμιά φορά τα περασμένα δεν είναι και τόσο ξεχασμένα, πως το παρελθόν θα συνδέεται πάντα με το παρόν και πως καμία επιλογή δεν είναι άμοιρη συνεπειών, η δουλειά των δημοσιολογούντων θα ήταν να σταθούν στην ουσία και μόνο. Αν η δουλειά του πρώτου είναι να αναδεικνύει ό,τι γράφεται σχεδόν κρυμμένο στα ψιλά γράμματα, η δουλειά των δεύτερων θα ήταν να μην αφήσουν να πάει χαμένο το πρωτογενές υλικό που προσφέρουν οι μάρτυρες των γεγονότων. Να αναλύσουν, να συζητήσουν, να ερμηνεύσουν ό,τι προσφέρεται περισσότερο ή λιγότερο γενναιόδωρα για δημόσιο αναστοχασμό.

Σε αυτήν την περίπτωση δεν συνέβη αυτό. Τα νερά που ταράχθηκαν για να προκαλέσουν έναν ζωηρό διάλογο γέμισαν από λάσπες και προσβολές. Εγιναν βούρκος για να τσαλαβουτήσουν με τον τρόπο που έχουν μάθει να τσαλαβουτούν όλα αυτά τα χρόνια τα δυο άκρα.

Εύκολα μπορεί να φανταστεί κανείς ποιος είναι ο χαμένος. Είναι, εκτός από τους τσαλαβουτητές, όλοι οι υπόλοιποι. Ακόμη και τα δημοψηφίσματα…