Η αξιοκρατία ως ιδεολόγημα

Υστερα από ριζικούς μετασχηματισμούς, αυτό που σήμερα αναγνωρίζουμε συνοπτικά ως μοντέρνο δυτικό κόσμο εγκατέλειψε, στη θεωρία, την αριστοκρατία και την αντικατέστησε, πριν από όχι και τόσο πολλά χρόνια, με την έννοια της αξιοκρατίας, του διαμοιρασμού εξουσίας ανάλογα με την αξία του καθενός, την ατομική πρόοδο.

Το πρόβλημα με την έννοια αυτή είναι ότι στην πράξη χωλαίνει. Κατ’ αρχάς γιατί γνήσια αξιοκρατία θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο σε μια ιδεατή κοινωνία απόλυτης ισότητας ευκαιριών, που κάθε άτομο θα εκκινούσε με ακριβώς τα ίδια εφόδια στη ζωή ώστε η πορεία του στη συνέχεια να εξαρτάται αποκλειστικά από την ατομική του προσπάθεια.

Στο πεδίο της πολιτικής και της διακυβέρνησης, οι δημοκρατίες λειτουργούν κατά βάση αντιπροσωπευτικά. Ενα σύστημα με φοβερές στρεβλώσεις που είναι, όμως, το καλύτερο που έχουμε.

Η εμπειρία της δημοκρατίας μας έχει δείξει ότι το ιδεολόγημα της αξιοκρατίας, με την έννοια της πληθώρας λαμπερών τυπικών προσόντων, στο πεδίο της άσκησης της πολιτικής δεν σημαίνει από μόνο του πολλά πράγματα. Εχουμε δει καταστροφές να υπογράφονται από χρυσά βιογραφικά, πολιτικούς καθηγητές με ελάχιστη επαφή με την κοινωνία, δίπλα σε συναδέλφους τους που ήξεραν να ξεχωρίζουν την έδρα από το έδρανο. Εχουμε ζήσει καλούς και τίμιους κοινοβουλευτικούς με «μεταπτυχιακό» στο καφενείο και λαοπλάνους δημαγωγούς. Και για να φτάσουν εκεί, ξέρουμε πώς λειτουργεί η αντιπροσωπευτικότητα από κάτω προς τα πάνω σαν μηχανή, που δεν μαζεύει μόρια του ΑΣΕΠ, αλλά ψήφους. Εχουμε μάθει πως ένα πανεπιστήμιο, ενώ μπορεί να σε κάνει ανεκτίμητο στέλεχος για το δημόσιο συμφέρον, δεν μπορεί να σε προετοιμάσει για το τι πάει να πει να είσαι υπουργός.

Οταν η κοινωνία έχασε, τα τελευταία χρόνια, την εμπιστοσύνη της στην έννοια της αντιπροσώπευσης έγινε πολύ ελκυστικό για κάποιους το αφήγημα του διαμοιρασμού της εξουσίας στα τυπικά προσόντα. Οπως είδαμε όμως, από πρόσφατες υποθέσεις διορισμών, από τη μια, και ανακριβών βιογραφικών, από την άλλη, το πολιτικό όχι μόνο ακύρωσε το τεχνοκρατικό αξιοκρατικό αφήγημα, αλλά εισήλθε βιαίως, κατά τη συνήθη στρέβλωση, στο πεδίο όπου η αξιοκρατία έχει νόημα (π.χ. περιπτώσεις διοικητών νοσοκομείων). Δεν είναι κακό βέβαια να αποτυγχάνουν τα ιδεολογήματα αυτά, κάθε άλλο. Κακό θα είναι μόνο αν δεν το παραδεχτούμε και δεν γίνουμε καλύτεροι.