«Προχώρησα μηδενίζοντας {LF}το κοντέρ»

Σε λίγες ημέρες, στις 9 Δεκεμβρίου, θα παρουσιάσετε στη Στοά του Βιβλίου το βιβλίο της Lydie Dattas «Βίωμα καλοσύνης» (εκδόσεις Αρμός, μετάφραση Σωτήρης Γουνελάς).

Ναι, ήταν ένα βιβλίο που με συγκίνησε πολύ γιατί μιλάει για την αγάπη.

Για τι είδους αγάπη μιλάει;   

Για αυτήν που εισέπραξε η ίδια η συγγραφέας όταν ήταν μικρό κορίτσι και που στη συνέχεια φώτισε όλη την υπόλοιπη ζωή της. Ηταν αγάπη πνευματική, ανιδιοτελής, χωρίς κάποιο προσωπικό κίνητρο. Αγάπη για τον διπλανό, για τον «άλλον», για αυτόν με τον οποίο δεν μας συνδέει τίποτε παρά μόνο ότι βρεθήκαμε την ίδια στιγμή κάτω από τον ίδιο ουρανό. Εχω ζήσει κι εγώ κάτι ανάλογο και ίσως αυτός ήταν ο λόγος που το συγκεκριμένο βιβλίο με άγγιξε τόσο πολύ.

Θα θέλατε να μας μιλήσετε για αυτό το προσωπικό σας βίωμα;

Ναι, αν και με τα χρόνια έχω μάθει πως ίσως μέσα σε αυτή την τόσο «εκτεθειμένη» δουλειά που κάνουμε είναι καλύτερα να προστατεύεις όσα αγαπάς… Είναι τόσο εύκολο να τα βρεις τσαλακωμένα και παραποιημένα… Ομως ίσως έχει νόημα  να μοιραστεί κανείς κάτι τόσο σπουδαίο για αυτόν, για μια φορά μόνο, από το να εκθέσει για πολλοστή φορά την άποψή του για την τέχνη και την καλλιτεχνική του διαδρομή. Εξάλλου τι ψάχνουμε όλοι; Εναν τρόπο να ζήσουμε καλύτερα…

Τι ήταν λοιπόν αυτό το τόσο σπουδαίο για εσάς; Πότε, πού και πώς το αναζητήσατε; Πού το βρήκατε;

Ναι, θα σας πω. Ενα βράδυ πριν από πολλά χρόνια, 25 περίπου, είχα πέσει για ύπνο με βαριά διάθεση, όπως μου συνέβαινε τότε συχνά. Βρισκόμουν σε υπαρξιακό αδιέξοδο, κάτι που όμως μόνο ένας οξυδερκής παρατηρητής μπορούσε να αντιληφθεί, γιατί στους άλλους έδειχνα ότι λειτουργώ φυσιολογικά. Εκανα τα πράγματα της καθημερινότητας, ήμουν όμως κυριευμένη από απάθεια και μια κρυφή υπόγεια απελπισία, που δεν φαινόταν, όμως υπήρχε… Το βράδυ εκείνο λοιπόν, απροσδόκητα και αναπάντεχα, όπως συνήθως συμβαίνει σε κρίσιμες στιγμές της ζωής μας, είδα ένα όνειρο. Ενα όνειρο που δεν έμοιαζε με άλλα και που θα θυμάμαι όσο ζω.

Ολα ξεκίνησαν από αυτό το όνειρο λοιπόν;

Μάλλον ό,τι συνδέθηκε, ή μάλλον συνέδεσα εγώ, με αυτό το όνειρο. Γιατί το επόμενο πρωί, καθώς βρισκόμουν ακόμη υπό την επήρειά του, πέρασε μια νεότερη συνάδελφος απ’ το σπίτι μου και στην κουβέντα επάνω, ανάμεσα σε άλλα, μου είπε ότι έχει ακούσει πως στον Βύρωνα υπάρχει ένας πολύ ιδιαίτερος μοναχός. «Κινούμενη βόμβα!», έτσι τον χαρακτήρισε. «Πού στον Βύρωνα;» τη ρωτάω αυθόρμητα. Μου δίνει τη διεύθυνση, παίρνω αμέσως το μηχανάκι και πηγαίνω σαν υπνωτισμένη κατευθείαν στην εκκλησία που μου υπέδειξε.

Η σχέση σας με την εκκλησία μέχρι εκείνη τη στιγμή ποια ήταν;

Δεν είχα καμία σχέση, ούτε καν σποραδική. Η οικογένειά μου ήταν εντελώς ξένη και αδιάφορη ως προς το θέμα κι έτσι δεν είχα ούτε καν παιδικές μνήμες από Χριστούγεννα, Πάσχα κ.λπ. Πηγαίναμε για τρία λεπτά πριν από την Ανάσταση, κι αυτό όχι κάθε χρόνο. Με τέτοια αίσθηση ξενότητας και με μοναδικό μου κίνητρο το χθεσινό όνειρο, άρχισα ν’ ανεβαίνω τα μαρμάρινα σκαλιά. Στο πλατύσκαλο βλέπω μια ψηλή φιγούρα με ράσα να κατεβαίνει βιαστικά με κάποιον άλλον. «Συγγνώμη», μου λέει με ευγενικό αλλά απροσπέλαστο ύφος, «αλλά τώρα φεύγουμε». Ωσπου να καταλάβω τι γίνεται, με προσπέρασαν, μπήκαν σ’ ένα αυτοκίνητο και χάθηκαν. Ανέβηκα στο μηχανάκι και γύρισα σπίτι, άπρακτη. Αλλωστε δεν ήξερα καλά καλά τι γύρευα εκεί. Ομως η αίσθηση μιας εκκρεμότητας συνόδευε όλες μου τις δραστηριότητες εκείνη την ημέρα. Δεν ήταν ακριβώς προσμονή για κάτι, ήταν μάλλον σαν ένα μούδιασμα, σαν μια εσωτερική σιωπή.

Ξαναπήγατε;

Ναι, την επόμενη κιόλας μέρα! Ξύπνησα πολύ νωρίς και ξεκίνησα ξανά για τον Βύρωνα. Αυτή τη φορά η πόρτα ήταν ανοιχτή και την ώρα που ανέβαινα τα σκαλιά κάποιοι έβγαιναν από την εκκλησία και κατευθύνονταν προς ένα άλλο κτίριο στο πλάι. Είχε μόλις τελειώσει η πρωινή λειτουργία. Προσπάθησα να αναγνωρίσω τον άνθρωπο με το ράσο που είχα δει φευγαλέα την προηγούμενη μέρα, μα δεν τον είδα. Πρέπει να φαινόμουν πολύ άσχετη καθώς ήμουν καθισμένη στο προαύλιο της εκκλησίας με το κοντό καλοκαιρινό μου φουστανάκι και τα πέδιλα τύπου Ανάφη, αναμαλλιασμένη, αγουροξυπνημένη κι απορημένη από αυτά τα πρωτοφανή για μένα και καθόλου οικεία που έβλεπα. Τις κυρίες με τα άσπρα μαλλιά και τους προσεγμένους κότσους, τις γριούλες και τους «απλούς» ανθρώπους που με την τότε αλαζονεία μου εύκολα τους έκρινα υποτιμητικά και προσπερνούσα.

Αλλάξατε γρήγορα γνώμη για αυτούς τους ανθρώπους;

Γρήγορα όχι, αργά και… οδυνηρά για μένα, μια κι ανακάλυψα σε πολλούς από αυτούς τους ανθρώπους ένα ηθικό ανάστημα που σπάνια βρίσκει κανείς ανάμεσα στους «ωραίους» και τους «ψαγμένους» της κοινωνίας. Και που βέβαια εγώ, η «καταξιωμένη» καλλιτέχνις που τόσο είχε ανάγκη την επιβεβαίωση των άλλων, δεν τους έφτανα ούτε στο νυχάκι.

Τι ήταν αυτή η συνειδητοποίηση για εσάς;

Ενα πικρό μάθημα. Ημουν παιδί της δεκαετίας του ’70, τότε που η μόδα στους καλλιτεχνικούς κύκλους της αριστερής διανόησης ήταν να είσαι κεντραρισμένος βασικά στον εαυτό σου. Εκεί θα έβρισκες τα σπουδαία και τα σημαντικά. Θεός ήταν το εγώ και η κριτική σκέψη, ανεξάρτητα από τον ιδεολογικό μανδύα που τον κάλυπτε.

Σε αυτόν τον εσωτερικό αναβρασμό πώς δεν αναζητήσατε λύση στην ψυχανάλυση;

Εκανα και ψυχανάλυση, όλοι έκαναν. Ηταν της μόδας τότε! Περνούσα ατέλειωτες ώρες μιλώντας και αναλύοντας τα όνειρά μου στον ψυχαναλυτή, τον οποίο δεν είχα κοιτάξει ποτέ κατάματα, μια και καθόταν πάντα πίσω μου. Οταν κάποτε τον είδα να βαδίζει στον δρόμο, μου φάνηκε τόσο, μα τόσο βαρύς που αναρωτήθηκα μήπως εγώ, που ψάχνω ουσιαστικά τον τρόπο να απαλλαγώ από το δικό μου βάρος, βρίσκομαι σε λάθος τόπο. Δεν ξαναπήγα. Πώς να εμπιστευτώ κάποιον που το πιο μεγάλο του επιχείρημα δεν είναι ο ίδιος, η ίδια του η ζωή…

Οπότε επιστρέφουμε σε εκείνο το πρωινό.

Εκείνο το πρωί λοιπόν, που έβλεπα τον κόσμο να βγαίνει από την εκκλησία και να κατευθύνεται με σιγουριά σ’ ένα άλλο κτίσμα εκεί δίπλα, ένιωσα ξένη. Πολύ ξένη. Τι δουλειά είχα εγώ εκεί; Εφυγα κάπως απογοητευμένη, μουγκή και με κάποια αίσθηση γελοιότητας. Οι υποθετικές ειρωνείες που όπως πίστευα τότε θα έρχονταν από ανθρώπους του κύκλου μου, που η γνώμη τους μετρούσε για μένα, βούιζαν στο κεφάλι μου. Ηταν φωνές γεμάτες σαρκασμό, ήταν σαν να τους ακούω: Καλά, τι κάνεις εσύ εκεί πέρα, τι δουλειά έχεις με αυτούς, τρελάθηκες;

Και πώς διαχειριστήκατε αυτές τις φωνές;

Αυτές τις φωνές, ε;.. Πολλές φορές έκτοτε έμελλε να τις ακούσω και να χρειαστεί να αναμετρηθώ μαζί τους, να τους αντισταθώ. Αλλες φορές έπρεπε απλώς να κρύβομαι επειδή φοβόμουν να τις αντιμετωπίσω. Κι άλλες, τις πιο δύσκολες, ταυτιζόμουν μαζί τους επειδή όπου υπάρχουν άνθρωποι υπάρχουν και ανθρώπινες αδυναμίες, κακία και λάθη – ακόμα και εγκληματικά λάθη. Ομως ήμουν διψασμένη και κατάλαβα ότι για να ευεργετηθώ πρέπει να συμφιλιωθώ. Οχι να δικαιολογήσω, ούτε να αποδεχτώ, αλλά να δω την κύρια πλευρά και τη μεγάλη εικόνα και να ενωθώ. Δύσκολη και λεπτή χορογραφία.

Πώς τη στήσατε αυτή τη χορογραφία; Ποια ήταν η συνέχεια;

Πέρασα την υπόλοιπη μέρα αφηρημένη. Και μ’ έναν διάχυτο, υπόγειο, βουβό φόβο. Ενιωθα σαν να ετοιμάζομαι να κάνω ένα βήμα προς ένα πεδίο εντελώς άγνωστό μου και τρομακτικό. Κυρίως φοβόμουν μήπως μου ζητηθεί να κάνω κάτι για το οποίο δεν ήμουν ικανή, φοβόμουν μήπως αυτή η νέα προοπτική κατέληγε κι αυτή σε αδιέξοδο, φοβόμουν μήπως χαθούν κι αυτά για τα οποία είχα μοχθήσει, φοβόμουν ότι σε αυτή την ηλικία δεν γίνεται αναίμακτα να μηδενίσεις το κοντέρ.

Δεν σας πτόησε αυτός ο φόβος;

Μάλλον επειδή το βράδυ, πριν πέσω στο κρεβάτι, διαπέρασε τα σκοτάδια του φόβου μου μια σκέψη. Ωραία, εντάξει, μπορεί να μην ξέρω τι μου γίνεται. Εχω όμως μέσα μου απελπισία. Γνήσια, απόλυτη απελπισία. Χωρίς αμφιβολία. Οπότε δεν έχω και τίποτα να χάσω. Και ποιος ξέρει, μπορεί αυτό το απόλυτο μέγεθος να κρύβει και κάτι άλλο, άγνωστο σ’ εμένα. Κάτι τέτοιο, συγκεχυμένα σκέφτηκα, που ήταν όμως ελπιδοφόρο. Κι ένιωθα στο μέρος της καρδιάς έναν πόνο. Ηταν ένας πόνος οξύς, από αυτούς που σε σουβλίζουν, μα όχι για να σε καθηλώσουν αλλά για να σε κινητοποιήσουν. Αυτή η σκέψη μού έδωσε τη δύναμη να βάλω πάλι ξυπνητήρι για το επόμενο πρωί.

Και ανεβαίνετε ξανά τα μαρμάρινα σκαλιά…

Ναι, για να μπω σε μια εκκλησία μάλλον κακόγουστη, όπως την έκρινα με τα υψηλά και… αδιαπραγμάτευτα αισθητικά μου κριτήρια. Μου φάνηκε πολύ ψυχρή. Κι όμως, αυτός ο τόπος έμελλε να αποδειχθεί ο πιο αγαπητός. Πάλι τα ίδια, η μικρή παρέα που κατευθύνεται προς το γνωστό πλαϊνό οίκημα κι εγώ παρείσακτη, για τρίτη φορά να τους παρατηρώ και να είμαι έτοιμη να φύγω, ώσπου την τελευταία στιγμή ο ψηλός μοναχός με τα γαλάζια διαπεραστικά μάτια και το φωτεινό πρόσωπο γύρισε, με κοίταξε και με προσκάλεσε με το δάχτυλο να μπω κι εγώ. Εκείνο το δάχτυλο έγινε το αγκίστρι, κι εγώ ήμουν το ψάρι που πιάστηκε στα δίχτυα της αγάπης του Θεού. Και χωρίς να το καταλάβω ο άνθρωπος αυτός, όπως σας είπα, έγινε πνευματικός μου οδηγός για κοντά 25 χρόνια.

Τι σας προσέφερε τελικά αυτή η σχέση;

Αυτά δεν λέγονται ούτε μοιράζονται σε μια συνέντευξη… είναι τόσο λεπτά τόσο βαθιά… Αρχισα διστακτικά αλλά και αποφασιστικά να μιλάω με τα δειλά, μάλλον συμβατικά λόγια που διέθετα. Πολύ αργότερα κατάφερα και να εμπιστευτώ. Σιγά σιγά έμαθα να θεωρώ συμμάχους μου πράγματα διαφορετικά από αυτά που ήξερα ως τότε, πράγματα που φώτιζαν αλλιώς τη στενή δισδιάστατη ζωή μου. Εμαθα να μπορώ να κοιτάζω τα πράγματα, τους ανθρώπους, το φεγγάρι, όχι σαν μια νύξη, μια προσδοκία για κάτι άλλο, σαν κάτι συνταρακτικό που θα ζούσα κάποτε και κάπου αλλού, όπως συνήθιζα να κάνω ως τότε… Αίσθημα που μπορεί μεν να παράγει έργα τέχνης αλλά για τη ζωή είναι άγονο… Εμαθα να τα βλέπω ακριβώς έτσι όπως είναι, δηλαδή σαν δώρα του Θεού.