Η μεγάλη συζήτηση{CR}

Από το 1948 ως το 1973, στα χρυσά χρόνια της μεταπολεμικής οικονομίας, το πραγματικό μέσο εισόδημα μιας αμερικανικής οικογένειας αυξανόταν κατά 3% κάθε χρόνο. Με αυτόν τον ρυθμό, το οικογενειακό εισόδημα διπλασιαζόταν μια φορά κάθε γενιά και κάθε παιδί που γεννιόταν ήταν βέβαιο (ή σχεδόν βέβαιο – η πιθανότητα υπολογίστηκε στο 96%) ότι θα είχε υψηλότερα εισοδήματα από τους γονείς του. Στα χρόνια που ακολούθησαν, από το 1973 ως σήμερα, τα πραγματικά μέσα εισοδήματα μιας αμερικανικής οικογένειας αυξάνονται μόλις κατά 0,4% από χρόνο σε χρόνο. Με αυτόν τον ρυθμό, ο διπλασιασμός των εισοδημάτων χρειάζεται όχι μια γενιά, μα έναν αιώνα. Και περίπου ένα παιδί στα τρία είναι βέβαιο ότι θα έχει, έχει ήδη, χαμηλότερα εισοδήματα από ό,τι οι γονείς του.

Αλίευσα αυτήν τη συνταρακτική διαπίστωση από μια μελέτη του Ινστιτούτου Peterson, που υπογράφουν ο Jason Furman, ο άνθρωπος που υπήρξε επί οκτώ χρόνια ο κορυφαίος οικονομικός σύμβουλος του Μπαράκ Ομπάμα, επικεφαλής του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων, και ο Peter Orszag, αντιπρόεδρος της γνώριμης στους Ελληνες επενδυτικής τράπεζας  Lazard. Τα στοιχεία αφορούν στις ΗΠΑ, αλλά ισχύουν αναλογικά για όλες πάνω-κάτω τις χώρες του αναπτυγμένου κόσμου. Ισχύουν, νομίζω, και για την ελληνική περίπτωση – επιβαρυμένα με τις συνέπειες της πρόσφατης κρίσης που έφερε μια κατάρρευση εισοδημάτων. Η διαπίστωση είναι συμβατή με την κοινή εμπειρία. Εχουμε περάσει από την εποχή της γελαστής βεβαιότητας πως τα παιδιά μας θα ζήσουν καλύτερα από εμάς, στη σκυθρωπή βεβαιότητα ότι τα παιδιά μας θα ζήσουν χειρότερα, δυσκολότερα από τους γονείς τους.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Η απάντηση των αυταρχικών λαϊκιστών όπου γης, από τον Λευκό Οίκο του Τραμπ, ως τις ιστοσελίδες του ελληνικού αντιμεταναστευτικού παροξυσμού, είναι απλή: Φταίνε οι ξένοι. Οι Κινέζοι. Οι μετανάστες. Η μελέτη των δύο οικονομολόγων προσπαθεί να βρει μια πιο πραγματική εξήγηση αυτής της αλλαγής, συνδέοντάς την με μια διπλή εξέλιξη: Την πτώση του ρυθμού αύξησης της παραγωγικότητας των δυτικών οικονομιών και την απότομη άνοδο των εισοδηματικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Οπου το πρώτο, η μειωμένη αύξηση της παραγωγικότητας, ευθύνεται για το δεύτερο, την έκρηξη των ανισοτήτων. Και όπου και τα δύο συνδέονται, σύμφωνα με τη διατύπωση του Martin Wolf των Financial Times, με τη «λατινοαμερικανοποίηση» των μεγάλων οικονομιών της Δύσης. Με την κυριαρχία του καπιταλισμού της προσόδου (rentier capitalism). Μιας οικονομίας, δηλαδή, όπου αγορά και πολιτική λειτουργούν με τρόπο ώστε μια μικρή ομάδα προνομιούχων ατόμων ή επιχειρήσεων να επιβάλουν σε όλους τους υπολοίπους υπερβολικά υψηλά «διόδια».

Κι έτσι ξεκινά ένας κύκλος παθιασμένων συζητήσεων, που απλώνεται όλο και περισσότερο στον κόσμο. Συζητήσεις οικονομολόγων, ενδιαφέρουσες ή σκοτεινές, που συνδέονται, όμως, με άλλες συζητήσεις, ευθέως πολιτικές. Και, προπάντων με συζητήσεις που αγγίζουν κι ένα μέρος του κόσμου των επιχειρήσεων, για την επείγουσα ανάγκη να αλλάξει ο τρόπος που λειτουργεί η οικονομία. Η εξυπηρέτηση των συμφερόντων των μετόχων μας δεν μπορεί πια να είναι το κυρίαρχο οικονομικό δόγμα, σύμφωνα με τα συμπεράσματα του φετινού US Business Roundtable. Οι επιχειρήσεις μας πρέπει να αναλάβουν ευθύνες απέναντι στο περιβάλλον, το κοινωνικό κράτος, τη δημοκρατία. «Ο καπιταλισμός πρέπει επειγόντως να μεταρρυθμιστεί». Ετσι ώστε η λειτουργία του να μην ανταγωνίζεται τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Να μην ακυρώνει τις προϋποθέσεις της. Να μην την οδηγεί σε διαζύγιο με τις ανάγκες και τις προσδοκίες των πολλών.

Κάπως έτσι μπαίνουν στο τραπέζι προτεραιότητες που σχετίζονται με την προστασία του περιβάλλοντος, τη φορολογική συμμόρφωση, την άμβλυνση των ανισοτήτων, τον εκσυγχρονισμό του κοινωνικού κράτους – όχι ως προτεραιότητες πολιτικών οργανισμών που βρίσκονται αριστερά του κέντρου, μα ως προτεραιότητες των μεγάλων επιχειρήσεων των ίδιων. Η Ελλάδα είναι αλλιώς, θα πει κανείς. Σε άλλη φάση, με άλλες προτεραιότητες. Μα όχι τόσο αλλιώς, ώστε να μην την αφορά αυτή η συζήτηση. Να μη χρειάζεται να την εσωτερικεύσει. Θα περίμενε, ίσως, κανείς να ξεκινήσει αυτήν τη διαδικασία «εσωτερίκευσης» ο μετεκλογικός ΣΥΡΙΖΑ – έστω κι αν ο προεκλογικός, ο κυβερνητικός ΣΥΡΙΖΑ βρέθηκε έξω και μακριά από αυτές τις αγωνίες και οι εφαρμοσμένη πολιτική του κινήθηκε στους αντίποδες. Αν όχι αυτός, λοιπόν, κάποιος άλλος.

Γιατί αν αποκοπεί η δημόσια συζήτηση από αυτήν την αφετηριακή διαπίστωση – τη διαπίστωση ότι ζούμε στην εποχή όπου οι νέοι μεγαλώνουν με τη βεβαιότητα ενός μικρότερου μερίσματος ευημερίας από των γονιών τους – όλες οι επιμέρους συζητήσεις, για όλα τα θέματα της επικαιρότητας – το Μεταναστευτικό και τις άγονες αντιδράσεις στα ατελή σχέδια που ανακοινώνονται, την εκκολαπτόμενη αναταραχή στα πανεπιστήμια ή την ψήφο των εκπατρισμένων – σε αδιέξοδο καταλήγουν. Με αφορμή το τελευταίο, μάλιστα, νομίζω ότι οι πολιτικοί της χώρας θα έπρεπε να βάλουν κάποιον, όπως ο πέρσης βασιλιάς τον υπηρέτη του, να τους υπενθυμίζει κάθε τόσο δύο αριθμούς που θερμομετρούν την υγεία της ελληνικής δημοκρατίας: Πως το 2004 είχαν πάει στις κάλπες να ψηφίσουν κάτι περισσότερο από 7,5 εκατομμύρια πολίτες. Ενώ τον Σεπτέμβριο του 2015 εμφανίστηκαν μόνον 5,5 εκατομμύρια. Και από αυτά τα χαμένα δύο εκατομμύρια των ψηφοφόρων μόνον 200.000 εμφανίστηκαν στις τελευταίες εκλογές, του περασμένου Ιουλίου, όπου η συμμετοχή ήταν στα 5,7 εκατομμύρια.