Οι (πολύ) πλούσιοι στο εδώλιο

«Eat the rich!». Αυτό το σύνθημα – μην το πάρετε κυριολεκτικά – δονεί τον τελευταίο καιρό τον παγκόσμιο κινηματογράφο. Παρεισφρέει επίσης τόσο στα προεκλογικά προγράμματα πολιτικών που διεκδικούν την ηγεσία πλουσίων χωρών, όσο και στις κεντρικές προτάσεις διάσημων οικονομολόγων. Αλλά δεν είναι ο μοναδικός τρόπος να αντιμετωπιστεί το περιβόητο «1%». Υπάρχουν κι άλλες προτάσεις, πιο σύνθετες, λιγότερο αιμοβόρες και, ενδεχομένως, πιο έξυπνες. Μόνο που δεν «πουλάνε», γιατί στηρίζονται σε έννοιες όπως «καινοτομία» και «κοινωνική κινητικότητα»

Στον «Τζόκερ», το χάσμα ανάμεσα στους έχοντες και τους μη έχοντες οδηγεί σε βίαιη εξέγερση. Στα «Παράσιτα», μια φτωχή οικογένεια διεισδύει στα άδυτα των πλουσίων και παίρνει την εκδίκησή της. Στις «Επικίνδυνες Κυρίες», έξι γυναίκες που δουλεύουν σε στριπτιζάδικο εξυφαίνουν ένα σχέδιο για να ξαλαφρώσουν τους εύπορους πελάτες τους. Και η ταινία «Knives out» (έρχεται στην Ελλάδα τη μεθεπόμενη Πέμπτη) αφηγείται μια αστυνομική ιστορία με επίκεντρο μια δυσλειτουργική πλούσια οικογένεια και το υπηρετικό της προσωπικό.

«Κάθε χώρα έχει τις δικές της δομές και ταξικές συγκρούσεις, αν όμως σκάψεις βαθιά στη σπηλιά του καπιταλισμού και ερευνήσεις το απύθμενο σκοτάδι της, βρίσκεις παντού τον ίδιο μηχανισμό», λέει ο Μπονγκ Τζουν-χο, ο νοτιοκορεάτης σκηνοθέτης των Παράσιτων. ‘Η, όπως το θέτουν οι «Επικίνδυνες Κυρίες» της Λορίν Σκαφάρια: «Ολόκληρη η χώρα είναι ένα στριπτιζάδικο. Αλλοι ρίχνουν τα λεφτά κι άλλοι χορεύουν».

Τι πρέπει να γίνει λοιπόν; Δεν πρέπει να αντιμετωπιστούν αυτές οι ανισότητες; Η Ελίζαμπεθ Γουόρεν, φαβορί για το χρίσμα των Δημοκρατικών στις Ηνωμένες Πολιτείες, υπόσχεται ότι θα αφαιρεί κάθε χρόνο μέσω της φορολογίας το 6% του πλούτου των δισεκατομμυριούχων. Για τον Μπέρνι Σάντερς, οι τελευταίοι δεν πρέπει καν να υπάρχουν. Το ίδιο πιστεύει και ο Τζέρεμι Κόρμπιν, που δεσμεύτηκε ότι αν αναλάβει την πρωθυπουργία της Βρετανίας θα κυνηγήσει τους πλουτοκράτες με κάθε τρόπο.

Η επίθεση της Αριστεράς στις ανισότητες δεν είναι κάτι καινούργιο, σημειώνει ο Εκόνομιστ στο τεύχος της προηγούμενης εβδομάδας. Η ιδέα όμως ότι οι μεγάλες προσωπικές περιουσίες αποτελούν δείγμα αποτυχίας του κράτους είναι καινούργια – και λανθασμένη. Είναι γεγονός ότι το ένα πέμπτο των αμερικανών δισεκατομμυριούχων έκαναν τις περιουσίες τους σε συνθήκες έλλειψης ανταγωνισμού ή αποτυχίας της αγοράς. Πολλοί άλλοι όμως λειτουργούν σε ανταγωνιστικές αγορές. Και τελικά κάνουν καλό στην οικονομία. Γι’ αυτό άλλωστε και γίνονται ανεκτοί ακόμη και σε κοινωνίες με σοσιαλδημοκρατικά διαπιστευτήρια: η Σουηδία και η Νορβηγία έχουν περισσότερους κατά κεφαλή δισεκατομμυριούχους από την Αμερική.

Μια τέτοια προσέγγιση είναι ασφαλώς αναμενόμενη από ένα έντυπο σαν τον Εκόνομιστ, που εκπροσωπεί βασικά το Σίτι του Λονδίνου. Αιφνιδιάζει περισσότερο, και άρα έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον, όταν προέρχεται από έναν μαρξιστή. Ο γάλλος οικονομολόγος Φιλίπ Αγκιόν, που τον θυμόμαστε από την κραυγή του το 2012 «Δώστε στην Ελλάδα χώρο να αναπνεύσει!», διαφωνεί με την πρόταση του διάσημου συναδέλφου του Τομά Πικετί να φορολογηθούν οι πολύ μεγάλες περιουσίες σε ποσοστό ως και 90%. «Το πρόβλημά μου δεν είναι οι πλούσιοι», λέει σε συνέντευξή του στο περιοδικό L’Obs. «Αυτό που χρειάζεται είναι μια ανάπτυξη που να μειώνει τη φτώχεια και μια αύξηση της κοινωνικής κινητικότητας».

Ο Αγκιόν είχε ασχοληθεί πολύ στο παρελθόν με τις συνθήκες υπό τις οποίες θα μπορούσε να γίνει η μετάβαση στον σοσιαλισμό. Και μια μέρα τον επισκέφθηκε ένας φίλος του πατέρα του, ο Πιερ Κουρτάντ, ανταποκριτής τότε της Humanité στη Μόσχα. «Ο σοσιαλισμός είναι πολύ ωραία ιδέα», του είπε. «Τι κρίμα που δεν δουλεύει…». Καλύτερα λοιπόν να επιδιώξουμε τον έλεγχο του καπιταλισμού, παρά την κατάργησή του. Η ανακατανομή του πλούτου είναι ασφαλώς αναγκαία: η ιδέα ότι το μέλλον ενός παιδιού είναι προκαθορισμένο από τη γέννησή του είναι απεχθής. Αλλά αυτό δεν αρκεί: πρέπει να ενθαρρύνεται και η καινοτομία.

Είναι αλήθεια ότι η καινοτομία παράγει περιουσίες και ανισότητες. Μεσοπρόθεσμα, όμως, γίνεται αντικείμενο μίμησης, ανταγωνισμού και στη συνέχεια ξεπερνιέται από μια άλλη: είναι το φαινόμενο της δημιουργικής καταστροφής. Μελέτες που έχει κάνει ο Αγκιόν δείχνουν ότι εκεί όπου υπάρχει περισσότερη καινοτομία, το μέρος των εσόδων που πηγαίνει στο πιο πλούσιο 1% είναι ασφαλώς μεγαλύτερο (πρόκειται για τα εισοδήματα της καινοτομίας), αλλά υπάρχει και μεγαλύτερη κοινωνική κινητικότητα (λόγω της δημιουργικής καταστροφής). Το αποτέλεσμα είναι οι ανισότητες να μην αυξάνονται. Οσο μεγαλύτερη είναι η κοινωνική κινητικότητα, τόσο μικρότερες οι ανισότητες.

Οπως έχει αποδείξει ο Γιόζεφ Σουμπέτερ, ο καινοτόμος που αρχίζει να αποκτά περιουσία συχνά περιχαρακώνεται και θέτει εμπόδια στην είσοδο της αγοράς του ώστε να εμποδίσει τον ανταγωνισμό. Αυτό συνέβη με τον Μαρκ Ζάκερμπεργκ και δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με μια τεράστια φορολογία, που σκοτώνει την καινοτομία και την ανάπτυξη. Χρειάζεται μια πολιτική που να εμποδίζει την τοποθέτηση φραγμών, όπως γίνεται στις σκανδιναβικές χώρες. Χρειάζεται όμως και η θέσπιση πολύ αυστηρών κανόνων για τη χρηματοδότηση των πολιτικών κομμάτων, ώστε η άσκηση της πολιτικής να μην επηρεάζεται από την επιρροή των πλουσίων.

Γιόζεφ Σουμπέτερ (1883-1950)
Δημιουργική καταστροφή

O μοραβικής καταγωγής οικονομολόγος και κοινωνιολόγος, που το 1919 διετέλεσε για μικρό χρονικό διάστημα και υπουργός Οικονομικών της αυστριακής κυβέρνησης, αποσυνέδεσε την οικονομική ανάπτυξη από την αύξηση των παραγωγικών συντελεστών και την απέδωσε στις καινοτομίες. Κατά την άποψή του, η εισαγωγή καινοτομιών επιτρέπει στους επιχειρηματίες να δημιουργούν βραχυπρόθεσμα μονοπωλιακές καταστάσεις. Στη συνέχεια, όμως, η είσοδος νέων ανταγωνιστών εξαφανίζει τα μεγάλα κέρδη.
Ο Σουμπέτερ πίστευε ότι η διαδικασία αυτή, την οποία ονόμασε δημιουργική καταστροφή, θα οδηγούσε στο τέλος του καπιταλισμού. Πίστευε βέβαια ότι θα γίνει και ο καλύτερος εραστής της Βιέννης. Μάλλον διαψεύστηκε και στα δύο. Η επίδρασή του όμως στην οικονομική σκέψη ήταν μεγάλη. Και στην ιδέα του ότι η καινοτομία αποτελεί τον κινητήρα της οικονομικής αλλαγής βασίστηκε η περίφημη Στρατηγική της Λισαβόνας, που καθόρισε την πολιτική της ΕΕ την πρώτη δεκαετία του αιώνα μας.