Τελευταία υπόκλιση

ΧΑΡΙΣ ΑΛΕΞΙΟΥ

Το μουσικό του στυλ ήταν ο πολιτισμός του

«Γύριζαν τα τρένα», «Κίτρινη πόλη», «Λιναρντό», «Οδός Αριστοτέλους», «Σε ψάχνω», «Οι Κυριακές στην Κατερίνη», «Πώς να σε λησμονήσω», «Αυστραλία», «Μεθυσμενάκι» και σε δεύτερη εκτέλεση «Η μαρκίζα» και  «Ανθρωποι μονάχοι». Τα ακούω από την αρχή και ζεσταίνονται η καρδιά και η φωνή μου. Εχω αυτό το αίσθημα της ενοχής που μας πιάνει όταν φεύγει ο δικός μας άνθρωπος κι αναρωτιόμαστε τότε αν του δώσαμε πίσω αυτό που του οφείλουμε, αν του είπαμε και κυρίως αν του δείξαμε πως τον αγαπάμε. Ναι, ερμήνευσα τα τραγούδια του με όλη μου την ψυχή, αλλά αυτός είχε βάλει το θεμέλιο και μου χάραζε τον τρόπο για να μπορέσω να εκφραστώ. Αυτός δραματοποιούσε τους στίχους των ποιητών, αυτός άνοιγε τον δρόμο στη συγκίνηση. Με την ίδια ευαισθησία ταξίδευε στα διαφορετικά στυλ. Ηταν ένας Παριζιάνος που έγραφε το «Λιναρντό» και μετά γινόταν ένας ισπανός φλαμενκίστας στο «Ανθρωποι μονάχοι», έγραφε ένα τρυφερό βάλς, «Οι Κυριακές στην Κατερίνη» και το συγκλονιστικό ζεϊμπέκικο «Μια Κυριακή, ποιος το περίμενε πως θα ‘ταν Κυριακή» ή την «Αλάνα». Ποιο ήταν το μουσικό του στυλ αναρωτιέμαι και απαντώ: ο πολιτισμός του.

(Σημείωμα που έγραψε η ερμηνεύτρια για το αφιέρωμα των «Προσώπων»)

Δήμητρα Γαλάνη

Είχε κουλτούρα, δεν ήταν κουλτουριάρης

Το μουσικό του χάρισμα φαίνεται σε αυτήν τη μεγάλη γκάμα τραγουδιών που έχει αφήσει. Και αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην καλλιέργεια με την οποία ήρθε ύστερα από τη διαμονή στη Γαλλία. Ο Σπανός δηλαδή, όταν έφτασε στην Ελλάδα, αντιμετώπισε τη μουσική όπως είχε μάθει στο εξωτερικό. Δεν είχε κανένα «κόμπλεξ» σχετικά με το τι γράφουμε και δεν «ψήθηκε» με τις απαιτήσεις της εποχής – το πολιτικό τραγούδι, για παράδειγμα. Υπήρξε ο απόλυτος επαγγελματίας, συνεπής και παραγωγικός, δείχνοντας παράλληλα προσαρμοστικότητα στην αγορά της μουσικής, όπου οι κυριότεροι εκπρόσωποι ήταν οι τραγουδιστές. Τους τελευταίους τους αγαπούσε πολύ – ειδικά τους λαϊκούς -, ενώ ήταν ανοιχτός στους νέους στιχουργούς. Αυτό φαίνεται ακόμη και σήμερα στα τραγούδια που μοιάζουν κομμένα και ραμμένα για πολλούς από εμάς. Ας μου επιτραπεί να πω ότι δεν διέθετε ποτέ τη μωροφιλοδοξία του τύπου «πρέπει να φανώ κι εγώ μπροστά, ως συνθέτης».

Ταίριαξε ιδανικά με την ιστορία του Νέου Κύματος, την οποία έφτιαξε και προώθησε ο Αλέκος Πατσιφάς της Lyra. Μπορεί η αναφορά να ήταν η γαλλική Νουβέλ Βαγκ, αλλά στην πραγματικότητα εκείνη είχε άλλα στηρίγματα: διανοούμενους, συγγραφείς και τραγουδοποιούς, όπως ο Ζορζ Μπρασένς και ο Λεό Φερέ, τους οποίους «κουβαλούσε» και ο Σπανός. Είχε τη δική του κουλτούρα, αλλά δεν ήταν – ας το θέσουμε έτσι – «κουλτουριάρης». Νομίζω ότι το μουσικό υλικό που αφήνει είναι διασκευάσιμο και θα ενδιαφέρει συνεχώς τους νεότερους δημιουργούς. Οχι μόνο σε επίπεδο διασκευών, αλλά βαθύτερα. Πιστεύω ότι στο μέλλον θα ανακαλύπτουν τον συνθέτη που έμεινε στην Ελλάδα, παρόλο που θα μπορούσε να κάνει καριέρα στη Γαλλία.

ΕΛΕΝΗ ΔΗΜΟΥ

Η ευαισθησία του αναδείκνυε τον στίχο

Το στοιχείο που τον ξεχωρίζει είναι ότι αναζητούσε τους καλούς ερμηνευτές για να περάσουν τα τραγούδια στον κόσμο. Μας αγαπούσε πολύ και δεν είχε κανέναν ανταγωνισμό. Δεν επιδίωκε ποτέ να αναδειχθεί ως συνθέτης και δεν έβαζε ταμπέλες στα είδη του τραγουδιού. Τις ταμπέλες τις βάζαμε εμείς οι υπόλοιποι. Γι’ αυτό και φαίνεται αυτή η ποικιλία στα έργα και στις μουσικές του. Ποιος το περίμενε ότι από το Νέο Κύμα θα φτάναμε στο «Σπίρτο»; Αυτό που μπορούμε να ονομάζουμε «αίσθημα Σπανού» προσωπικά το βρίσκω στην «Τρίτη ανθολογία», όπου μελοποίησε εξαιρετικά τους ποιητές. Είναι ένας δίσκος ευαίσθητα φτιαγμένος για να αναδειχθεί ο στίχος και η ένταση του λόγου. Δούλευε με βάση τη φωνή που είχε απέναντί του και το ίδιο ένιωσα όταν συνεργαστήκαμε στο «Α’ και Β’ προβολή» και το «Προσωπικά». Στα προγράμματά μου κλείνω πολλές φορές με το «Ανθρωποι μονάχοι». Οσο καλά κι αν το προσπαθώ, ξέρω ότι το μυαλό όλων – και το δικό μου – πηγαίνει στη Μοσχολιού.

ΚΩΣΤΑΣ ΚΑΡΑΛΗΣ

«Εκεί η φωνή σου λάμπει»

Ενας από τους πληθωρικότερους συνθέτες στην Ελλάδα. Η «Τρίτη ανθολογία», ίσως το καλύτερο έργο του – αλλά αυτό θα το κρίνουν οι ειδικοί -, ξεχωρίζει μέχρι σήμερα στην ελληνική δισκογραφία. Οταν συναντηθήκαμε για πρώτη φορά, είδα μπροστά του στο αναλόγιο το ποίημα που γνώριζα ήδη. Και σκέφτηκα αμέσως «πώς θα μελοποιηθεί αυτό;». Από μι μινόρε ανεβήκαμε σε φα μινόρε και κάποια στιγμή φτάσαμε σε σολ δίεση μινόρε, που για έναν κιθαρίστα είναι πολύ δύσκολη κλίμακα. Του το είπα, αλλά το πρόσωπό του έμοιαζε ήδη ευχαριστημένο. «Εκεί η φωνή σου λάμπει» μου είπε κι έτσι πέρασε στην ιστορία το «Σπασμένο καράβι», σε ποίηση του Γιάννη Σκαρίμπα. Για τον «Ιδανικό και ανάξιο εραστή» φοβόταν εκείνος ότι θα ήταν δύσκολο, αλλά μόλις άκουσα αυτή τη φοβερή εισαγωγή και το πρώτο παίξιμο στο πιάνο, τον έπεισα με τον ενθουσιασμό μου. Ηταν ο πρώτος Καββαδίας που περνούσε στη δισκογραφία. Και μάλιστα αντικαθιστούσε ένα κομμάτι σε στίχους του Βάρναλη, που δοκίμασε ο Σπανός: το «Πάλι μεθυσμένος είσαι». Μόνο που εγώ του είπα ότι δεν μπορώ να τραγουδήσω τον στίχο «Γεια σου, Κωνσταντή βαρβάτε». Μοιραστήκαμε πολλά αστεία με τον Σπανό και μου χάρισε πολλές συγκινήσεις. Οπως όταν τραγούδησα στη Δερύνεια μετά τον «Αττίλα» βλέποντας τα κουφάρια πολυκατοικιών της Αμμοχώστου και τους κατοίκους να σκουπίζουν δάκρυα από τα μάτια τους όταν έλεγα τους στίχους του Μίλτου Σαχτούρη «Δεν έχω γράψει ποιήματα / μόνο σταυρούς / σε μνήματα καρφώνω» (σ.σ.: από το «Στρατιώτης ποιητής», επίσης από την «Τρίτη ανθολογία»).

ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΗΤΣΙΑΣ

Μουσικό ταλέντο και γνώση

Νομίζω ότι εκτός από το μουσικό ταλέντο τον βοηθούσε η γνώση. Στοιχείο που το έχουν και άλλοι δύο συνθέτες με τους οποίους συνεργαστήκαμε στην καλή εποχή του τραγουδιού: ο Δήμος Μούτσης, που είχε τελειώσει το Ωδείο με πτυχίο στο βιολί, και ο Σταύρος Ξαρχάκος. Δεν είναι τυχαίο ότι όλοι τους ασχολήθηκαν με ποιητές. Ο Σπανός άκουγε τη φωνή του τραγουδιστή και προσάρμοζε τις μελωδίες σε αυτήν με μεγάλη ευελιξία. Φαίνεται από τις διαφορές που έχουν τα κομμάτια του για τη Βίκυ Μοσχολιού ή την Αρλέτα ή την Αλεξίου. Ηταν μεγάλη έκπληξη όταν τον είδα ένα βράδυ να έρχεται στην Columbia για ηχογράφηση για το «Μια Κυριακή» και τον «Μπαγλαμά» με τον Μπιθικώτση. Ηταν μια ανατροπή για όσους τον είχαμε συνηθίσει στη Lyra και το Νέο Κύμα του Πατσιφά. Από ένα σημείο κι έπειτα οι λαϊκοί τραγουδιστές σκεφτόμασταν ότι τέτοια τραγούδια θέλαμε να τραγουδάμε και αυτά να βάζουμε στο πρόγραμμα. Ηταν μια ευκαιρία να αναδείξεις και τις φωνητικές δυνατότητές σου. Με το «Ποτέ ξανά», που έγραψε ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, συνέβη το εξής: όλοι πιστεύαμε ότι επιτυχία θα γινόταν το «Επειδή σ’ αγαπώ», κι αυτό του Λευτέρη. Πήγα όμως σε μια μουσική σκηνή στη Θεσσαλονίκη, το 1981, και μου φώναξαν από το κοινό το «Ποτέ ξανά» πολλές φορές. Τότε μόνο κατάλαβα τη δυναμική που είχαν ορισμένα τραγούδια, ακόμη κι όταν δεν το καταλαβαίναμε. Είχε τον τρόπο του με τους ερμηνευτές ο Σπανός: υποδείκνυε, ήταν παρεμβατικός, αλλά με τον πιο ευχάριστο τρόπο. Το εντυπωσιακό είναι ότι τα κομμάτια του ήταν ολοκληρωμένα και «πρώτης γραμμής» σε όποιο ύφος κι αν ανήκαν. Γι’ αυτό μου αρέσει το ίδιο το «Μια Κυριακή», αλλά και το «Μια φορά θυμάμαι», αυτή η υπέροχη μπαλάντα της Αρλέτας, που ήθελα να την τραγουδάω κι εγώ.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΤΑΛΑΡΑΣ

Γνώριζε την ελληνική πολυρρυθμία

Την αξία ενός συνθέτη την αναγνωρίζεις μέσα από δύο δρόμους: τον αντίκτυπο που έχει στον κόσμο και τη διάρκειά του. Ο Γιάννης Σπανός είχε και τα δύο. Και ανήκει στη μεγάλη «οικογένεια» των δημιουργών που ξεκινάει από τους Θεοδωράκη – Χατζιδάκι, για να περάσει στον Ξαρχάκο, στον Μαρκόπουλο και στον Μούτση, στον Λοΐζο, στον Πλέσσα και – ύστερα από τον Σπανό – στον Κουγιουμτζή. Από πολύ νωρίς έδειξε το ενδιαφέρον του για τη μουσική, ξεκινώντας μάλιστα με μια αστική κουλτούρα και γνώση για να καλλιεργήσει το όνειρό του. Δέχθηκε μάλιστα την πρόκληση να ζήσει στο εξωτερικό, το οποίο πολλές φορές αποδεικνύεται σπουδαίο εργαλείο για τους ευαίσθητους ανθρώπους. Δεν είναι τυχαίο ότι επιστρέφοντας στην Ελλάδα ασχολήθηκε με τη μελοποίηση δίνοντας ξεχωριστά τραγούδια που αντέχουν ως σήμερα. Τραγούδια που έγιναν η καθημερινότητά μας. Προσωπικά ακόμη με συγκινεί το «Μια αγάπη για το καλοκαίρι» με την Καίτη Χωματά και το «Τρεις νέοι» με τη φωνή του Μιχάλη Βιολάρη. Ο Σπανός δεν ήταν λαϊκός, αλλά ανακάλυψε τη λαϊκότητα στην πορεία. Κι αυτό δείχνει πόσο εμβάθυνε και ανέπτυξε τις δεξιότητές του μέσα στη χώρα που αγαπούσε. Ανακάλυψε τις δυνατότητες που του έδινε η ελληνική πολυρρυθμία, η μεγάλη ποικιλία των μελωδιών. Μελετούσε τον Σκαλκώτα, γνώριζε τους ελληνικούς ρυθμούς, παρατηρούσε τον Χατζιδάκι και τον Θεοδωράκη. Ηταν δημιουργός με ανοιχτό μυαλό και έξυπνος σε μουσικό επίπεδο: «άκουγε» τις φωνές των τραγουδιστών και έτσι προέκυπτε κάθε φορά μία ερμηνεία που έμενε «σφραγίδα».

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

Προσαρμοζόταν στον στίχο

Στον στίχο που του πήγαινες προσαρμοζόταν κάθε φορά, επειδή ήταν καλός μουσικός. Και είχε σίγουρα τον τρόπο του για να κάνει ένα τραγούδι σουξέ. Στην «Οδό Αριστοτέλους» που κάναμε μαζί πέτυχε τη μελωδία όπως περίπου την ήθελα κι εγώ, επειδή ήταν ένα τραγούδι βιωματικό. Στην «Αλάνα», από την άλλη, είχε γράψει την πρώτη μελωδία με τον ρομαντικό τρόπο που έγραφε όταν ξεκίνησε. Χρειάστηκε να το ακούσω στην Columbia και του ζήτησα να το αλλάξει για να φτάσει τελικά στη μουσική που ξέρουμε. Το έκανε, όμως: πήρε ένα «ελαφρό» άκουσμα και το άλλαξε από την αρχή. Με στίχους όπως οι δικοί μου, άλλωστε, αρχίζει να διαφοροποιείται και να βάζει στη μελωδία του τη λαϊκότητα. Ισως πολλοί δεν γνωρίζουν ότι στην αρχή δούλευε διαφορετικά: έπαιρνε στίχους διαφόρων, έβγαζε μια μελωδία πάνω σ’ αυτούς και στη συνέχεια με αυτή την ηχογράφηση ζητούσε από επαγγελματίες στιχουργούς να του φτιάξουν το τραγούδι. Στα πρώτα 12 που συνεργαστήκαμε, για τον Μπιθικώτση (σ.σ.: «Μια Κυριακή», «Ο μπαγλαμάς»), τη Μοσχολιού και τον Κόκοτα, είχε έρθει ο Αλέκος Πατσιφάς και έδωσε τις 12 μελωδίες σ’ εμένα και τον ποιητή Νίκο Γκάτσο. Η ιστορία δείχνει ότι προτίμησε τελικά τα δικά μου, αλλά το θεώρησα κάπως άδικο απέναντι στον Γκάτσο.

Γιώργος Παπαστεφάνου

Ακούραστη έμπνευση

Η επαφή με το κοινό ήταν πάντα το μεράκι του. Και δίχως τέλος ήταν τα ξενύχτια του. Αλλο τόσο ακούραστη και η έμπνευση. Ενα μελωδικό ποτάμι ήταν ο Γιάννης. Σεμνός, διακριτικός κι ανασφαλής, μάς χάρισε χωρίς να το παίρνει απάνω του, αληθινά διαμάντια. Κι όταν έπαιζε πιάνο, κελαηδούσε. Ενα-ένα τώρα μού έρχονται στο νου όλα αυτά που ζήσαμε μαζί, κοντά 60 χρόνια. Το Παρίσι τής γνωριμίας μας, εκείνος είκοσι οκτώ, εγώ είκοσι ενός. Τα γαλλικά δισκάκια του και οι πρώτες εκπομπές που τού είχα αφιερώσει στο ραδιόφωνο. Το Νέο Κύμα και ο Αλέκος Πατσιφάς. Τα πλακιώτικα τσιμπούσια και οι βόλτες σε μπαρ και σε μπουάτ. «Η κουκουβάγια», «Η κατακόμβη», «Τα ταβάνια», αλλά και στέκια λαϊκά, ο Τσαλαπατάρας στο Μοσχάτο και ο Γλάρος τού Μαργωμένου στις Τζιτζιφιές. Το Κιάτο, η Ερέτρια, η οδός Μοσχονησίων. Η μαμά Κασσάνδρα, ο μπαμπάς Νίκος, η Μαρία, η Βάνα, ο Αντώνης και η Γιόλα. Αλλά και ο Μαρσέλ Ροτέλ, η Ξένια Καλογεροπούλου, ο Γιάννης Φέρτης, η Μαρία Δουράκη, η Αλέκα Μαβίλη, η Ελένη Ανουσάκη. Κι εμείς γύρω απ’ το πιάνο να τραγουδάμε τα καινούργια τραγούδια τού Σπανού.

(από την ανάρτηση του Γ. Παπαστεφάνου, την αναδημοσίευση της οποίας υπέδειξε ο ίδιος, καθώς δεν ήθελε να δώσει συνεντεύξεις)

Τάνια Τσανακλίδου

Μαύρο χιούμορ

Για να τον τοποθετήσουμε μουσικά αρκεί ίσως να πω ότι ακόμη και όταν έγραφε κατά παραγγελία περιείχε ήδη μέσα του το υλικό που έπρεπε να αποδώσουν οι ερμηνευτές. Επαιρνε, δηλαδή, υπ’ όψιν του τις δυνατότητες τραγουδιστριών και τραγουδιστών, τους οποίους σημειωτέον λάτρευε. Κι αυτό είναι που καθορίζει την πορεία του στο ελληνικό τραγούδι και δείχνει τη διαχρονικότητα της μουσικής του. Η Μοσχολιού, η Αλεξίου, η Αλκηστις Πρωτοψάλτη ήταν σπουδαίες όταν δούλευαν μαζί του και η «χημεία» ταίριαζε απολύτως. Θα έλεγα ότι ήταν ένας ακομπλεξάριστος καλλιτέχνης. Δεν κόλλησε ποτέ σε κάποιο «πρέπει» ούτε λειτουργούσε με βάση ένα «σχέδιο καριέρας». Δούλευε ενστικτωδώς στη σύνθεση και με μεγάλη ενσυναίσθηση – εδώ φαίνεται και η μεγάλη ποικιλία από τραγούδι σε τραγούδι. Η πρώτη φορά που μπήκα σε στούντιο ήταν με τον δικό του «Μορμόλη» (σ.σ.: σε στίχους του Κώστα Γεωργουσόπουλου, ο οποίος χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο Εύα Κυριαζή). Από εκεί και πέρα στις συνεργασίες μας (σ.σ.: «Φίλε» το 1981, «Της βροχής και της νύχτας» το 1985) δεν υπήρχε περίπτωση να μην του δώσεις αυτό που ήθελε να πάρει με την ανεκτικότητα και την αποδοχή που σε αντιμετώπιζε. Με άφηνε να κάνω ό,τι θέλω στην ερμηνεία – και σήμερα λέω «δυστυχώς». Αν επέβαλλε τη γνώμη του, θα είχα αποφύγει την υπερβολική ερμηνεία στους «Δρόμους του Βερολίνου», για παράδειγμα. Ηταν βέβαια μια άλλη εποχή και ίσως ζητούσε τα δικά της. Μου κάνει πάντοτε εντύπωση ότι τα τραγούδια που έγραψε είναι πάντα τόσο καλοτραγουδισμένα από όλους. Εγώ ξαναβρίσκω το «αίσθημα του Σπανού» στα τραγούδια της Αλεξίου, της Αρλέτας, της Αλκηστης, της Δήμητρας, της Ελένης Δήμου. Και από τα αμιγώς λαϊκά ακούω την «Αλάνα», το «Μια Κυριακή», το «Ρίξε στο κορμί μου σπίρτο» – που του άρεσε πολύ – και, φυσικά, το «Ναύτης βγήκε στη στεριά». Εχει χιούμορ αυτό το τραγούδι – αλλά και κάτι μαύρο. Αυτό ήταν και το χιούμορ του Σπανού στα τραγούδια: μαύρο.