Silly society

Πότε η συμπεριφορά σου αρχίζει σκανδαλωδώς να σου θυμίζει τη συμπεριφορά των γονιών σου; Δεν μπορώ να προσδιορίσω πότε ακριβώς, αλλά εικάζω ότι οι πρώτοι ψύλλοι στ’ αφτιά – «βρε, ποιον μου θυμίζω, ποιον μου θυμίζω;» – σου μπαίνουν όταν γίνεσαι κι εσύ γονιός. Τότε, αμήχανος, ντροπιασμένος ή έντρομος, αναλόγως με το μέγεθος της έκπληξής σου, αντιλαμβάνεσαι ότι πολλά από εκείνα τα στοιχεία που εσύ απέδιδες επί χρόνια στον χαρακτήρα των γονιών σου δεν ήταν παρά στοιχεία του γονεϊκού τους ρόλου, απαραίτητα συμπράγκαλα της γονεϊκής ευθύνης (άλλη μια τρομερή λέξη: ευθύνη). Με ακόμη μεγαλύτερο δέος συνειδητοποιείς ότι κάποιο αόρατο χέρι – σαν την αόρατη χείρα του Ανταμ Σμιθ στην ελεύθερη οικονομία – έχει παραβιάσει την κλειδαριά στην ντουλάπα σου κι έχει ανακατέψει τα «προοδευτικά» σου μπιχλιμπίδια με τα «συντηρητικά» σου μπιχλιμπίδια, τις εμμονικές σου βεβαιότητες για τις οποίες έβαζες κάποτε το χέρι σου στη φωτιά, σε σημείο πλέον αξεδιάλυτο. Ναι. Οπως θα έγραφε και ο Αρθούρος Ρεμπώ στο περίφημο ποίημά του: «Εγώ είναι ο άλλος». Και αυτός ο «άλλος» έρχεται από πολύ μακριά· γενιές και γενιές έχουν συμβάλει στην οικοδόμησή του.

Πριν από τρία χρόνια, σ’ ένα μακρύ επαγγελματικό μας ταξίδι στην ενδοχώρα, ο Νίκος Χατζόπουλος, ο επικεφαλής των εκδόσεων Οξύ, κι εγώ συζητούσαμε επί μακρόν για τα παιδιά μας (τρεις κόρες ο Νίκος, μία κόρη κι έναν γιο εγώ) και για την αλλόκοτη λοβοτομή που τους είχαμε επιβάλει, αν όχι εμείς οι ίδιοι, σίγουρα η εποχή τους, μια εποχή που βαυκαλίζεται ως ανεκτική και από πολλές απόψεις, τουλάχιστον στην πατρίδα μας, αναμφισβήτητα είναι. Μνημόνευσα στον Νίκο τη ρήση του Γουόλτερ Κέντρικ: «Η δημιουργία μιας απαγορευμένης περιοχής αποτελεί από μόνη της την πιο τολμηρή πρόκληση για την καταπάτησή της». Εξυπακούεται ότι η καταπάτηση επιφέρει ή, εν πάση περιπτώσει, ενέχει τον κίνδυνο κάποιας τιμωρίας, κάποιου τιμήματος που πρέπει να καταβληθεί – ειδάλλως η πρόκληση όχι μόνο δεν θα ήταν τολμηρή, μα ούτε καν πρόκληση.

Θυμηθείτε εκείνο το συγκλονιστικό στιγμιότυπο του 1989, από την αιματοβαμμένη εξέγερση στην πλατεία Τιενανμέν, όπου ο νεαρός στέκεται μπροστά στο τεθωρακισμένο και το εμποδίζει να προχωρήσει. Ποτέ δεν μάθαμε τι απέγινε εκείνος ο νεαρός· προφανώς τον κατάπιε η γη, όπως κατάπιε και χιλιάδες άλλους συνομηλίκους του. Ποιο θα ήταν όμως το βάρος αυτής της ηρωικής χειρονομίας εάν γνωρίζαμε εκ των προτέρων – και, έτι χειρότερα, το γνώριζε και ο νεαρός – ότι επ’ ουδενί το τεθωρακισμένο δεν πρόκειται να περάσει από πάνω του, ότι η πράξη του δεν θα έχει εις βάρος του την παραμικρή επίπτωση; Ποιο θα ήταν το συμβολικό εκτόπισμα οιασδήποτε χειρονομίας εάν γνωρίζαμε εκ των προτέρων ότι κάθε απαγόρευση δεν είναι παρά η υλακή ενός σκύλου που γαβγίζει αλλά δεν δαγκώνει; Το πληροφορηθήκαμε την ίδια χρονιά, το αλησμόνητο 1989, μπροστά στο Τείχος του Βερολίνου. Επί είκοσι οκτώ συναπτά έτη, εάν ήθελες να αγνοήσεις το Τείχος, το τίμημα ήταν ο θάνατος. Εκατοντάδες έχασαν τη ζωή τους κατά την απόπειρά τους να περάσουν από την ανατολική στη δυτική του πλευρά. Τον Νοέμβριο του 1989 δεν πέθανε κανείς. Ως διά μαγείας, από τη μια στιγμή στην άλλη, το Τείχος έγινε χάρτινο.

Γνωρίζω πως όλα αυτά ηχούν πολύ παρεξηγήσιμα, σαν νοσηρό εγκώμιο για τις απαγορεύσεις. Η πρόθεσή μου είναι ακριβώς η αντίθετη. Ισχυρίζομαι απλώς ότι μια απαγόρευση νοηματοδοτείται από το εκάστοτε τίμημα που καλείσαι να πληρώσεις και, εάν δεν καλείσαι να πληρώσεις κανένα τίμημα, δεν μπορούμε πια να μιλάμε για παραβίαση της απαγόρευσης, αλλά για κρούση ανοικτών θυρών. Κατά πόσο μια κοινωνία «ανοικτών θυρών», χωρίς όρους και όρια, υποβοηθάει τη συναισθηματική ενηλικίωση των μελών της ή τα καταδικάζει σε ισόβιο συναισθηματικό παλιμπαιδισμό, είναι μια διαδικασία που βρίσκεται ακόμη εν προόδω και τους καρπούς της θα τους δρέψει η επόμενη ή η μεθεπόμενη γενιά.

Ο θλιβερός δημόσιος διάλογος γύρω από τον «Τζόκερ» τις προάλλες μάς προϊδεάζει για το μέλλον. Οχι τόσο ο διάλογος αυτός καθαυτόν όσο η ευκολία με την οποία ξεστράτιζε σε κάθε πιθανή ή απίθανη ατραπό. Γιατί στην Ελλάδα επιτρεπόταν η είσοδος από 18 ετών, ενώ στη Γαλλία από 12; Ποια επιτροπή – ποιανού αιώνα; – δικαιούται να απαγορεύει την είσοδο σε ανηλίκους που έχουν σήμερα ανεξέλεγκτη κι ανεμπόδιστη ιδιωτική πρόσβαση στο YouPorn από τα οκτώ τους; Γιατί προσήχθησαν οι ανήλικοι και όχι οι αιθουσάρχες; Και αυτός ο υπουργός Προστασίας του Πολίτη έχει πάρει – από ποιον; – ειδική άδεια, ανάλογη με την τζεϊμσμποντική licence to kill, προκειμένου να παρακολουθήσει σε δημόσια προβολή την ταινία μαζί με τον δεκαπεντάχρονο γιο του; Ολα τα παραπάνω ερωτήματα – και άλλα πιο ευτράπελα – σκέπασαν με τις στοργικές τους φτερούγες το ουσιώδες: ο εν λόγω νόμος, ο μεταξικός, ο απηρχαιωμένος, ο στραβός, ψυχρός κι ανάποδος, είναι υποχρεωτικός ή προαιρετικός; Ισχύει μέχρι να καταργηθεί ή αποτελεί απλή υπόδειξη κι εναπόκειται η εφαρμογή του στη δική μας φιλοτιμία; Μήπως όλοι οι νόμοι στην πατρίδα μας – από την απαγόρευση του καπνίσματος σε δημόσιους χώρους έως την απαγόρευση της ανθρωποκτονίας – είναι απλές υποδείξεις; «Σας παρακαλώ, μην τον σκοτώσετε, δεν είναι σωστό, είναι και αντιαισθητικό συν τοις άλλοις, τώρα, εάν τραβάτε μεγάλο ζόρι, τι να σας πω, ό,τι σας φωτίσει ο Θεός…». Λέω, μήπως.

Eπειτα ήρθε καπάκι το silly walk. Κάποιες βασανισμένες καλλιτεχνικές ψυχές έβγαλαν από την τηλεοπτική ναφθαλίνη το silly walk των Μόντι Πάιθον και είπαν να το επαναλάβουν κατά τη μαθητική παρέλαση στη Νέα Φιλαδέλφεια. Δεν πρέπει να μας αποπροσανατολίσει το γεγονός ότι οι ίδιοι οι Μόντι Πάιθον δεν διανοήθηκαν ποτέ να προμοτάρουν το silly walk έξω από το πλαίσιο του σατιρικού τους προγράμματος, την ώρα που θα περνούσε από μπροστά τους η έφιππη βασιλική φρουρά. Το γεγονός επίσης ότι πίσω από το παράτολμο εγχείρημα των βασανισμένων καλλιτεχνικών ψυχών ελλοχεύει η πεποίθησή τους ότι δεν θα υποστούν καμία συνέπεια, απεναντίας, θα κερδίσουν τα γουορχολικά δεκαπέντε λεπτά στα social media και με το παραπάνω (άρα το εγχείρημά τους αυτοακυρώνεται ως παράτολμο), δεν μας υποχρεώνει να σταθούμε αρνητικά απέναντι σε αντίστοιχα χάπενινγκ αύριο – μεθαύριο. Δεν θα ήταν άσχημα (ρίχνω μια ιδέα) κατά την επόμενη παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου επίλεκτοι μαθητές από όλα τα λύκεια της χώρας να επαναλάβουν το silly walk δίπλα στα καροτσάκια των αναπήρων πολέμου. Ετσι θα ακουστεί πιο ηχηρό το αντιμιλιταριστικό μήνυμα. Eνα silly message από μια silly society.