Αναζήτηση εαυτού

Με την ευκαιρία που με παραγωγή του Δήμου Αθηναίων στο θέατρο «Μαρία Κάλλας» (παλιά Λυρική Σκηνή) ανέβηκε ο «Πέερ Γκυντ» του Ιψεν, θα αποπειραθώ επιλέγοντας από πληθώρα έργων μια (κι εγώ) περιοδεία, μια περιπέτεια στο αφηγηματικό πρόγραμμα που ακολουθεί ο Ιψεν επαναλαμβάνοντας μοτίβα αιώνων και τόπων και μορφών.

Το μυαλό του καθενός όταν αναφερόμαστε σε «ταξίδια», σε περιπέτειες πηγαίνει στην «Οδύσσεια». Και δίκαια αφού είναι το αριστούργημα και σαφώς το πρότυπο μιας σειράς ανάλογων αφηγηματικών μοντέλων.

Κι όμως υπάρχουν μύθοι και αφηγήσεις λαϊκές που προϋπάρχουν της «Οδύσσειας» έργου του όγδοου π.Χ. αιώνα.

Είναι οι άθλοι του Ηρακλέους, ο εξαίσιος εκείνος ήρωας υπηρετώντας την ιδιοτροπία ενός βασιλέα υποχρεούται να αντιμετωπίσει συνθήκες, θεσμούς, τέρατα περιοδεύοντας μέσα στη γεωγραφία της Ελλάδος και του ιστορικού χρόνου. Λέοντες, λερναίες ύδρες, κόπροι του Αυγεία, σκυλιά του Αδη, Ατλαντες κατέγραφαν με παραμυθητικούς συμβολισμούς την πορεία του ανθρώπου μέσα στην ιστορία και τη φύση ώστε να δημιουργήσει το περιβάλλον της επιβίωσης.

Αλλά και οι άθλοι που έπρεπε να καταγάγει ώστε να αξιωθεί να βασιλεύσει ο Θησεύς νικώντας άλλα τέρατα π.χ. τον Προκρούστη για να κατορθώσει και τον θρίαμβο του Λαβυρίνθου με τον Μινώταυρο προϋπάρχουν στην ομηρική αφήγηση. Οπως και το ταξίδι και τα δεινά των ναυτίλων της Αργοναυτικής Εκστρατείας με απώτερο λάφυρο το χρυσόμαλλο δέρας είναι παραδοσιακό σχέδιο αφήγησης για να «πατήσει» ο μεγαλοφυής τυφλός (;) για να αφηγηθεί το πέρασμα από τις δικές του, του Οδυσσέα, συμπληγάδες, τους Λωτοφάγους, τον Κύκλωπα, τον θυμωμένο Ποσειδώνα, τους Λαιστρυγόνες, τις Αρώνιες, την Κίρκη, την κάθοδο στον Αδη, τις Σειρήνες, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη.

Αλλά και ξελογιασμένη από τον Ιάσονα, επιβάτη της Αργώς, Μήδεια, μάγισσα και τολμηρή από την πατρίδα της Αία στη Θεσσαλία και ύστερα στην Κόρινθο εκτελεί φόνους και σχεδιάζει διαφυγές έως να αναρπαστεί στους ουρανούς με φτερωτό άρμα ταξιδεύει μέσα σε τόπους και αντιμετωπίζει ξένα ήθη και αλλότρια ως ηθικούς κανόνες.

Με την εκπληκτική οργάνωση της περιπέτειας και των ταξιδιών του Οδυσσέα από τον Ομηρο εισήλθε πλέον στη συνείδηση των αιώνων το αφηγηματικό σχέδιο της περιπετειώδους δοκιμασίας που σκοπό έχει την ενηλικίωση των ηρώων, την ωρίμανση και την κατασταλαγμένη πείρα αλλά κυρίως την αντίληψη πως η ανάβαση έχει ως τέρμα τον γκρεμό είτε ως μηδέν είτε ως ελπίδα μιας άλλης ζωής.

Δεν σκοπεύω να εξαντλήσω, όπως προείπα, τις καταθέσεις λαϊκών αφηγητών και ιδιοφυών συγγραφέων με θεματική το ταξίδι, την περιπέτεια, τις συντυχίες, τα εμπόδια και το ξεπέρασμά τους.

Αλλά δεν μπορώ να αγνοήσω μείζονα έργα του πολιτισμού που ακολουθούν το σχέδιο της προομηρικής παράδοσης και το κύρος της Οδύσσειας.

Φυσικά η Αινειάδα, το λατινικό έπος πάνω στο σχέδιο του Ομήρου είναι αυτό που καθορίζει νομίζω καταλυτικά τις ανάλογες ευρωπαϊκές ομηρίζουσες κατακτήσεις της λογοτεχνίας.

Η αλεξανδρινή περίοδος μάς προικίζει τις αφηγήσεις της εκστρατείας του νεαρού τολμητία Μακεδόνα που έρχεται σε επαφή και επηρεάζεται πολιτικά, ηθικά και πολιτισμικά με αρχαίες παραδόσεις και πολιτισμούς Αιγυπτίους, Σουμερίους, Βαβυλωνίους, Πέρσες, Ινδούς, Αφγανούς και καταγράφονται από τους χρονογράφους και τους ύστερους ιστορικούς και ραψωδούς.

Η παράδοση φτάνει ακμαία έως το Βυζάντιο και τα αφηγηματικά επικά μοτίβα επαναλαμβάνουν αφηγηματικά στερεότυπα στο έπος του Διγενή και τις έξοχες μυθιστορίες όπου το σχέδιο των εμποδίων, των τεράτων, των ξένων ηθών γίνεται πλέον (παράλληλα στη Δύση) ο καμβάς όλη της προσεχούς αφηγηματικής λογοτεχνίας.

Η «Θεία Κωμωδία» του Δάντη είναι ένα «ταξίδι» στο «Μετά» – Κόλαση, Καθαρτήριο, Παράδεισος με τρομερά, θαυμαστά, απροσδόκητα, παράλογα και υπερφυά πρόσωπα, έθη και μαρτύρια, μαρτυρίες και υπεριστορικές συναντήσεις.

Από την άλλη ο Ραμπελαί στον «Γαργκαντούα», τον «Πανταγκριέλ» παίζει με τα ομηρικά, παραμυθητικά και συμβολικά μοτίβα ταξιδεύοντας σε ξένους τόπους, απροσδόκητα τοπία και απρόσιτα ήθη.

Από την άλλη πάλι ο Γκιούλιβερ ταξιδεύει στη χώρα των Γιγάντων και των Λιλιπούτειων μυθοποιώντας ποιητικά και κριτικά την ανακάλυψη νέων χωρών πέρα από τους ωκεανούς.

Ο Ιούλιος Βερν βάζει τους ήρωές τους να ταξιδεύουν περνώντας στον Βόρειο Πόλο τον Βερίγγειο Πορθμό, να εκτοξεύονται στα άστρα και σε ογδόντα μέρες να κάνουν τον γύρο του κόσμου γνωρίζοντας λαούς μέσα από δυσκολίες και εκπλήξεις.

Ενα από τα εξοχότερα κείμενα της παγκόσμιας αφηγηματικής λογοτεχνίας είναι ο σημαίνων τη συγγένεια «Οδυσσέας» του Τζόυς, ένας καθημερινός πολίτης που «ταξιδεύει» σε μια μέρα μέσα στο Δουβλίνο όπου δικοί του Κύκλωπες είναι φορτηγατζήδες και Κίρκες πόρνες! Ενα γλωσσικό αριστούργημα. Αλλά στην Ινδία το εθνικό έπος είναι μια Οδύσσεια, οι αγώνες, οι περιπέτειες και τα παράδοξα ενός ταξιδιού, το έξοχο αφήγημα, λαϊκής αφηγηματικής ευφορίας «Μαχαβαράτα».

Στην Ευρώπη μετά τις αναμείξεις πολιτισμών, ελληνικού, ρωμαϊκού και των λαών των επήλυδων από την ανατολή Γότθων, Γερμανών, Αλαμανών, Φράγκων κ.τλ. που μπόλιασαν το παλιό αφηγηματικό στοιχείο με νέο δυναμισμό δημιούργησαν τα ευρωπαϊκά, γαλλικά, βρετανικά, φινλανδικά, ιταλικά αφηγηματικά έργα που κάλυψαν μέχρι και τις Σταυροφορίες.

Στη Νορβηγία η αφηγηματική παράδοση έδωσε τον Πέερ Γκυντ. Αυτήν τη λαϊκή ιστορία μεταποίησε σε έξοχο θεατρικό ποιητικό κείμενο (γραμμένο ολόκληρο σε παραδοσιακούς ομοιοκατάληκτους στίχους και συχνά ολιγοσύλλαβους) ο Ιψεν.

Βέβαια ο μεγαλοφυής Ιψεν μεταφέροντας τη λαϊκή παράδοση (όπως στην Ελλάδα τον Διγενή, όπως στην Ισπανία τον Δον Κιχώτη, όπως στη Βρετανία τον Οσιαν) στη θεατρική σκηνή των μέσων του 19ου αιώνα τον ενέταξε στα φιλοσοφικά ζητούμενα του καιρού.

Και πριν από τον «Πέερ Γκυντ» στο πρώτο του αριστούργημα του «Μπραντ» το φιλοσοφικό και ψυχολογικό αιτούμενο είναι το αίτημα του καιρού «Να είμαι ο εαυτός μου».

Ετσι το πανάρχαιο σχέδιο της περιπέτειας, της οδυσσειακής νοσταλγίας γίνεται ό,τι στον 19ο αιώνα έγινε πάγιο αίτημα, το αίτημα της απαλλαγής από το ένδυμα, τη μόδα, το ιδεολόγημα, τα έθιμα, τα δόγματα επιστροφής δηλαδή στη νηπιότητα, πριν από την πτώση.

Ο Πέερ Γκυντ γυρίζει τον κόσμο (περνάει και από την Ελλάδα, στην Επανάσταση, γίνεται λαθρέμπορος, μυείται στα μυστήρια, συναντά την ινδική παράδοση, συζητάει για τη Γαλλική Επανάσταση) αλλά δεν βρίσκει τον εαυτό του παρά μόνο γυρίζοντας στην πατρίδα του όπου τον περιμένει η παλιά αγάπη του και πεθαίνει γέρος δίπλα στη γριά του στην ποδιά της.

Στην αίθουσα, λοιπόν, «Μαρία Κάλλας» ο σκηνοθέτης Βασίλης Νικολαΐδης ανέβασε με συνέπεια, σοβαρότητα και ήθος το έργο του Ιψεν με τη μουσική που έγραψε ο Εντβαρντ Γκρηγκ παιγμένη ζωντανά με διευθυντή τον Ελευθέριο Καλκάνη και διευθυντή χορωδίας τον Σταύρο Μπερή. Ετσι με μαέστρο τον Δημήτριο Μητρόπουλο το σκηνοθέτησε ο Ροντήρης το 1937 στο Εθνικό. Τη μετάφραση έκανε ο Γ. Δεπάστας, η Γεωργία Μπούρδα τα σκηνικά και τα κοστούμια, τη χορογραφία τη Αρετή Μώκαλη.

Τις δύο ηλικίες του Πέερ έξοχα υποδύθηκαν ο Ορέστης Τρίκας και ο Θανάσης Κουρλαμπάς, ο Γιώργος Γαλίτης, η Μαριάνθη Σοντάκη, η Ευγενία Μαραγκού και 12 ηθοποιοί απολαυστικοί.