«Ο χρόνος στα κινητά μας είναι χρήμα!»

^«Ο πολιτισμός του χρυσόψαρου» («La civilisation du poisson rouge», εκδ. Grasset). Γι’ αυτό το βιβλίο το όνομα του Μπρουνό Πατινό ακούγεται ολοένα και περισσότερο τους τελευταίους μήνες. Ενα βιβλίο που έκανε ακόμα πιο γνωστό έναν άνθρωπο με ήδη πλούσιο βιογραφικό: είναι διευθυντής του γνωστού γαλλογερμανικού καναλιού ARTE, υπήρξε διευθυντής της δημόσιας γαλλικής τηλεόρασης και αυτός που έστησε τον ιστότοπο της εφημερίδας «Le Monde». Στον «Πολιτισμό του χρυσόψαρου» περιγράφει τη σύγχρονη κοινωνία που έχει μπερδευτεί στα δίχτυα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Στο κέντρο της έρευνας και ανάλυσής του είναι οι συνεχείς αποκαλύψεις που αποδεικνύουν επιστημονικά ότι κάποια επιχειρηματικά μοντέλα, όπως των εταιρειών που περιγράφονται με τα αρχικά GAFA -Google, Apple, Facebook και Amazon -, είναι φτιαγμένα έτσι ώστε να ελέγχουν και να κατευθύνουν τη συμπεριφορά των χρηστών τους.

– Τι σας ώθησε να γράψετε το βιβλίο;

Κάποια στιγμή συνειδητοποίησα ότι σηκωνόμουν μέσα στη νύχτα για να ελέγξω το κινητό μου ενώ δεν περίμενα τίποτα συγκεκριμένο. Δεν είχα κανέναν λόγο να τσεκάρω τα μέιλ μου, ούτε τα προσωπικά ούτε τα επαγγελματικά, ούτε και τα social media. Και όμως το έκανα. Τσέκαρα το κινητό μου 197.000 φορές μέσα σε έναν χρόνο. Επίσης, κάποια στιγμή συνειδητοποίησα πως είχα συνεχώς το κεφάλι μου στραμμένο προς τα κάτω. Διέκοπτα ό,τι κι αν έκανα όταν χτυπούσε το κινητό μου. Προσπάθησα λοιπόν να καταλάβω τι μου συνέβαινε και για ποιον λόγο. Ερευνώντας, ανακάλυψα όρους που περιγράφουν ψυχικές διαταραχές, όπως η nomophobia (η φοβία του να αποχωριστείς το κινητό σου, προερχόμενη από το no mobile phone phobia), η σχιζοφρένεια του προφίλ (που είναι η σύγχυση μεταξύ του προφίλ σου στο Internet και της πραγματικής σου ταυτότητας) και η athazagoraphobia (όρος που δηλώνει τη φοβία του να αδιαφορούν για σένα στα social media). Σήμερα οι όροι αυτοί χρησιμοποιούνται ευρέως από την ιατρική κοινότητα και έχουν ως βάση την έλλειψη προσοχής στο άτομό μας. Ξέρετε, ένα χρυσόψαρο στη γυάλα μπορεί να επικεντρώσει την προσοχή του σε ένα σημείο για μόλις 8 δευτερόλεπτα. Και οι άνθρωποι μπροστά στην οθόνη για 9, σύμφωνα με μια έρευνα της Google. Οι εταιρείες αυτές, λοιπόν, δημιουργούν αλγορίθμους με βάση τις νευροεπιστήμες. Με τον τρόπο αυτόν προσπαθούν να μας κάνουν να περάσουμε όσο γίνεται περισσότερο χρόνο στις εφαρμογές τους. Στην κυριολεξία, ο χρόνος μας γίνεται το χρήμα τους!

– Αυτό, όμως, γιατί είναι επικίνδυνο;

Θα σας πω. Οι πλατφόρμες αυτές δημιουργήθηκαν αρχικά για να προσφέρουν μια υπηρεσία. Στη συνέχεια, όμως, κατά το 2004-2006, άλλαξαν στόχο και σκοπό. Και από «υπηρεσίες δεδομένων» μετατράπηκαν σε «υπηρεσίες χρόνου». Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούν τον χρόνο που εμείς περνάμε σε αυτές για να μας δείξουν στοχευμένο περιεχόμενο, βασισμένο σε μια εξίσωση δεδομένων – χρόνου. Και αυτό έχει τελικά μια τεράστια επίπτωση στη ζωή του καθενός μας, τόσο την προσωπική, καθώς περνάμε λιγότερο πραγματικό χρόνο με τους ανθρώπους μας όταν η προσοχή μας είναι στραμμένη αλλού, αλλά και τη συλλογική, καθώς ψεύτικα προφίλ και ψεύτικες ειδήσεις διαδίδονται αστραπιαία. Τα social media δεν είναι, τελικά, ένας απλός καθρέφτης της κοινωνίας μας αλλά ένας παραμορφωτικός καθρέφτης.

– Και τι είναι αυτό που μας κρατάει κολλημένους στις εφαρμογές αυτές; Η ελκυστική τους όψη; Γιατί και άλλες εφαρμογές είναι οπτικά ελκυστικές…

Οχι, δεν είναι τόσο οπτικό το ζήτημα. Υπάρχουν οι λεγόμενοι dark designers, οι «σκοτεινοί σχεδιαστές», οι οποίοι σχεδιάζουν τα προϊόντα τους με βάση αυτό που στα αγγλικά ονομάζεται captology, δηλαδή τη μελέτη των υπολογιστών ως μηχανών κατεύθυνσης της σκέψης. Αυτό δεν είναι κάτι που προσπαθούν να κρύψουν, είναι γνωστό. Αλλά είναι και σχεδόν απίστευτο. Ο ιδρυτής του Facebook, ξέρετε, όταν συναντά τους μετόχους της εταιρείας, για δύο πράγματα είναι υπόλογος: να έχει η εφαρμογή ολοένα και περισσότερους χρήστες και οι χρήστες αυτοί να περνούν ολοένα και περισσότερο χρόνο στο Facebook. Προσλαμβάνουν λοιπόν νευροεπιστήμονες, σχεδιαστές και web developers με στόχο τη δημιουργία αλγορίθμων που, με βάση τις γνώσεις των νευροεπιστημών, θα επιτύχουν τους δύο αυτούς στόχους. Και έτσι γινόμαστε εξαρτώμενοι. Ο εθισμός δημιουργείται με την έκκριση ντοπαμίνης και οι αλγόριθμοι αυτοί έχουν στόχο ακριβώς αυτό, την έκκριση ντοπαμίνης που θα μας κάνει να παραμείνουμε μπροστά στις οθόνες μας για περισσότερο χρόνο. Ολα αυτά όμως έγιναν πολύ γρήγορα, ιδίως στις GAFA, με αποτέλεσμα πολλοί στη Σίλικον Βάλεϊ να μετανιώνουν πλέον για το τέρας που δημιούργησαν.

– Εχετε επίσης παρομοιάσει τους ανθρώπους με τα ποντίκια…

Ναι. Αλλά όχι επειδή εναντιώνομαι στην ψηφιακή εξέλιξη γενικά, το αντίθετο μάλιστα. Αναρωτιέμαι, όμως, αν η ανθρωπότητα έχει ακόμα τον έλεγχο επί των εργαλείων που δημιουργεί. Οι GAFA διατηρούν για πολλούς από εμάς δεδομένα που αφορούν τη συμπεριφορά και τις συνήθειές μας. Και χρησιμοποιούν μηχανισμούς όπως «το κουτί του Σκίνερ» για να μελετούν και να χειραγωγούν τη συμπεριφορά μας. Ο Σκίνερ μελέτησε τη συμπεριφορά των ποντικιών που μαθαίνουν πώς δουλεύει ένας διανομέας τροφής. Αν, στην αρχή του πειράματος, το ποντίκι μάθει πώς να χρησιμοποιεί τον μηχανισμό, δηλαδή ότι πατώντας ένα κουμπί πέφτει τροφή, κάποια στιγμή, ενώ δεν πεινάει πλέον, παγιδευμένο σε μια εθιστική συμπεριφορά συνεχίζει να πατάει το κουμπί. Αυτό είναι εθισμός. Με τον ίδιο τρόπο και πολλοί από εμάς, ενώ δεν περιμένουμε ή αναζητούμε κάτι, είμαστε εθισμένοι στο να τσεκάρουμε το κινητό μας…