Ο λαμπρός προμαχώνας του Βυζαντίου

Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO και ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της πατρίδας μας, η φημισμένη καστροπολιτεία του Μυστρά είναι χτισμένη σε φύσει οχυρή θέση, σε ένα πρόβουνο του Tαΰγετου.

Εξαίρετα αρχιτεκτονικά μνημεία, ελικοειδή σοκάκια και σπάνιες φυσικές ομορφιές συνθέτουν την εικόνα της περιώνυμης πολιτείας, που άκμασε κατά τους δύο τελευταίους αιώνες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ. Η απόφαση που έλαβε περί τα μέσα του 13ου αιώνα ο Γουλιέλμος Β’ Bιλεαρδουίνος, ο ηγεμόνας του Πριγκιπάτου της Αχαΐας, να ανεγερθεί κάστρο στην κορυφή του λόφου του Μυζηθρά -θέση στρατηγικής σημασίας για τον έλεγχο της κοιλάδας του Ευρώτα-, στάθηκε η απαρχή της δημιουργίας της καστροπολιτείας του Μυστρά, της ξακουστής πολιτείας των Καντακουζηνών και των Παλαιολόγων.

Το 1262 ο φράγκος ηγεμόνας υποχρεώθηκε να παραδώσει το κάστρο του Μυζηθρά στον βυζαντινό αυτοκράτορα Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγο, τον ελευθερωτή της Κωνσταντινούπολης.

Σύντομα άρχισε η οργάνωση της περίφημης καστροπολιτείας, στην οποία συνέρρευσαν, μεταξύ άλλων, επιφανείς πνευματικοί άνθρωποι (ο πλέον διαπρεπής λόγιος του βυζαντινού Μυστρά υπήρξε ο Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων). Από το 1349 ο Μυστράς αποτέλεσε την πρωτεύουσα του ημιαυτόνομου Δεσποτάτου του Μορέως, με πρώτο δεσπότη τον Μανουήλ Καντακουζηνό (1349-1380), δευτερότοκο γιο του αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ’ Καντακουζηνού. Τους Καντακουζηνούς διαδέχτηκαν στον Μυστρά οι Παλαιολόγοι (1383-1460), που κατείχαν τον θρόνο και της Βασιλεύουσας.

Ο 15ος αιώνας υπήρξε περίοδος ακμής και επέκτασης του Δεσποτάτου σε ολόκληρη σχεδόν την Πελοπόννησο. Επί Μανουήλ Β’ Παλαιολόγου οικοδομήθηκε η μεγάλη πτέρυγα των Παλατιών με την αίθουσα του θρόνου και ολοκληρώθηκε η οικιστική ανάπτυξη.

Κατά την παράδοση, στον ναό του Αγίου Δημητρίου έλαβε χώρα το 1449 η στέψη του τελευταίου βυζαντινού αυτοκράτορα, του Κωνσταντίνου ΙΑ’ Παλαιολόγου ή Δραγάτση, έως τότε δεσπότη του Μυστρά. Το Δεσποτάτο παραδόθηκε στους Τούρκους το 1460.

Ο ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ. Η φράγκικη ακρόπολη, η μεσαιωνική πόλη-κάστρο στην κορυφή του λόφου του Μυζηθρά, προστατεύεται από δύο οχυρωματικούς περιβόλους, ενισχυμένους με κυλινδρικούς ή τετράγωνους πύργους.

Στο μοναδικό πλάτωμα του λόφου οικοδομήθηκε από τον 13ο έως τον 15ο αιώνα το συγκρότημα των Παλατιών (έδρα και κατοικία του δεσπότη του Μυστρά και της οικογένειάς του), με πτέρυγα των Καντακουζηνών και πτέρυγα των Παλαιολόγων. Στις οικίες που χτίστηκαν γύρω από τα Παλάτια κατοικούσαν κατά πάσαν πιθανότητα αξιωματούχοι του Δεσποτάτου, μέλη της αριστοκρατίας του Μυστρά.

Στα τέλη του 13ου αιώνα άρχισαν να χτίζονται σπίτια και έξω από τα τείχη της πόλης. Η νέα συνοικία που δημιουργήθηκε σταδιακά – περιλαμβάνει τη μητρόπολη, σημαντικές μονές, ναούς, οικίες και αρχοντικά – ονομάστηκε Kάτω Xώρα ή Mεσόχωρα, σε αντίθεση με την Aνω Xώρα. Σύντομα χτίστηκε ένα δεύτερο τείχος, για την προστασία της Kάτω Xώρας, αλλά σπίτια άρχισαν να χτίζονται έξω και από αυτό, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί και τρίτη συνοικία, η Eξω Xώρα.

Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ. Την Άνω Xώρα του Μυστρά στολίζει η εκκλησία της Aγίας Σοφίας – ιδρύθηκε στα μέσα του 14ου αιώνα ως εκκλησία των Παλατιών και καθολικό της μονής του Ζωοδότη Χριστού – που φέρει μονογράμματα του κτήτορά της, Μανουήλ Καντακουζηνού, και θαυμάσιες τοιχογραφίες.

Ο ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ. Στην Κάτω Χώρα βρίσκεται ο μητροπολιτικός ναός του Αγίου Δημητρίου, που κατά πάσαν πιθανότητα ιδρύθηκε λίγα χρόνια μετά την παράδοση του Μυστρά στους Βυζαντινούς, περί το 1270. Η αρχικά τρίκλιτη βασιλική μετασκευάστηκε τον 15ο αιώνα από τον γυναικωνίτη και πάνω σε σταυροειδή εγγεγραμμένο πεντάτρουλο ναό. Οι αξιόλογες τοιχογραφίες της μητρόπολης χρονολογούνται στα τέλη του 13ου, τις αρχές του 14ου και το α’ μισό του 15ου αιώνα.

ΟΙ ΑΓΙΟΙ ΘΕΟΔΩΡΟΙ. Η εκκλησία των Αγίων Θεοδώρων, αρχικά καθολικό και στη συνέχεια κοιμητηριακός ναός της μονής Βροντοχίου, ιδρύθηκε στην Κάτω Χώρα από τους μοναχούς Παχώμιο και Δανιήλ, λίγο πριν από το 1296.

Οι Άγιοι Θεόδωροι διατηρούν τα γενικά γνωρίσματα του ηπειρωτικού οκταγωνικού ναού, σε συνδυασμό όμως με ορισμένες αξιοπρόσεκτες τροποποιήσεις. Στις τέσσερις γωνίες του ναού διαμορφώνονται ισάριθμα παρεκκλήσια, από τα οποία τα ανατολικά είχαν ταφικό χαρακτήρα. Το ξεχωριστό αυτό μνημείο δέχτηκε μεταγενέστερα την προσθήκη ενός νάρθηκα με διώροφα πυργόσχημα παρεκκλήσια στα δυτικά και μιας κλειστής στοάς στα βόρεια. Στο εσωτερικό του ναού διατηρείται μέρος του αρχικού διακόσμου, που ανάγεται στα τέλη του 13ου αιώνα. Οι χαμηλότερες επιφάνειες κοσμούνται με σειρά ολόσωμων στρατιωτικών αγίων, ενώ στα ανώτερα τμήματα διατηρούνται σκηνές από τον Θεομητορικό κύκλο, το Δωδεκάορτο, τα Πάθη και την Ανάσταση του Xριστού, καθώς και από τον βίο του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου.

Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΟΔΗΓΗΤΡΙΑ. Χτισμένη δίπλα στην εκκλησία των Αγίων Θεοδώρων, η Παναγία Οδηγήτρια ή Αφεντικό, που χρονολογείται στις αρχές του 14ου αιώνα (περί το 1310), είναι τρίκλιτη βασιλική στο ισόγειο και σταυροειδής εγγεγραμμένος πεντάτρουλος ναός στην ανωδομή, διασώζει δε τοιχογραφίες των ετών 1312-1322.

Η ΠΑΝΤΑΝΑΣΣΑ. Καθολικό της ομώνυμης μονής και έργο του πρωτοστράτορα (βυζαντινού αξιωματούχου) Ιωάννη Φραγκόπουλου, η Παντάνασσα εγκαινιάστηκε στην Κάτω Χώρα τον Σεπτέμβριο του 1428. Από αρχιτεκτονικής απόψεως, το μνημείο συναριθμείται στον λεγόμενο μικτό τύπο του Μυστρά, καθώς συνδυάζει τους ρυθμούς της τρίκλιτης βασιλικής με νάρθηκα στο ισόγειο και του σταυροειδούς εγγεγραμμένου πεντάτρουλου ναού στον όροφο, ενώ εμφανείς είναι οι γοτθικές επιδράσεις κυρίως στη δυτική όψη και στο καμπαναριό. Ο αρχικός ζωγραφικός διάκοσμος του ναού (έργο τριών ζωγράφων κωνσταντινουπολίτικης καταγωγής, περί το 1430), που διατηρείται στο υπερώο και στην οροφή, εντάσσεται στην εν γένει παλαιολόγεια παράδοση, έχοντας όμως δεχτεί και δάνεια από τη Δυτική τέχνη. Αντίθετα, οι μεταβυζαντινές παραστάσεις (17ος-18ος αιώνας) στα χαμηλότερα τμήματα του ναού, στο ισόγειο και στον νάρθηκα, έχουν επαρχιακό χαρακτήρα.

Η ΠΕΡΙΒΛΕΠΤΟΣ. Ο δίστυλος σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός της Περιβλέπτου (μέσα του 14ου αιώνα), στην Κάτω Χώρα του Μυστρά, υπήρξε καθολικό μονής αφιερωμένης στην Παναγία. Το μνημείο φέρει φράγκικες επιδράσεις, ο δε ζωγραφικός διάκοσμός του, ένα από τα σπουδαιότερα ζωγραφικά σύνολα των Υστεροβυζαντινών Χρόνων, χαρακτηρίζεται από υψηλό ιδεαλισμό και ευαισθησία.

Η ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ. Ο δίστυλος σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο ναός της Ευαγγελίστριας, στην Κάτω Χώρα, φέρει χτιστό τέμπλο και ίχνη τοιχογραφιών που χρονολογούνται στις αρχές του 15ου αιώνα.

Κ. Π. Καβάφης

Θεόφιλος Παλαιολόγος

Ο τελευταίος χρόνος είν’ αυτός. Ο τελευταίος των Γραικών

αυτοκρατόρων είν’ αυτός. Κι αλίμονον

τι θλιβερά που ομιλούν πλησίον του.

Εν τη απογνώσει του, εν τη οδύνη

ο Κυρ Θεόφιλος Παλαιολόγος

λέγει «Θέλω θανείν μάλλον ή ζην».

A Κυρ Θεόφιλε Παλαιολόγο,

πόσον καημό του γένους μας, και πόση εξάντλησι

(πόσην απηύδησιν από αδικίες και κατατρεγμό)

οι τραγικές σου πέντε λέξεις περιείχαν.

(Από τα Κρυμμένα Ποιήματα 1877-1923, Ίκαρος 1993)

Η θρυλική μορφή του Κωνσταντίνου ΙΑ’ Παλαιολόγου είναι παρούσα και σε άλλα έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, πέραν του ανωτέρω ποιήματος του Κωνσταντίνου Καβάφη.

Μεταξύ άλλων, ο Γεώργιος Ζαλοκώστας, ο Γεώργιος Βιζυηνός, ο Κωστής Παλαμάς, ο Γεώργιος Δροσίνης, ο Κώστας Καρυωτάκης, ο Στράτης Μυριβήλης, ο Μ. Καραγάτσης, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Οδυσσέας Ελύτης και ο Νίκος Εγγονόπουλος καταπιάστηκαν επίσης με τον τελευταίο βυζαντινό αυτοκράτορα, τον «μαρμαρωμένο βασιλιά», ο ανδριάντας του οποίου βρίσκεται στα πόδια του Μυστρά.