Πολιτική χωρίς πολιτικό στίχο

Το 1991 η στρατιωτική θητεία αγγίζει τους 24 μήνες. Το Διδυμότειχο στο φαντασιακό των φαντάρων ξεκινάει εκεί που τελειώνει η λογική. Και ο Λαυρέντης Μαχαιρίτσας με τον Γιώργο Νταλάρα τραγουδούν, σε στίχους του Γιάννη «Μπαχ» Σπυρόπουλου, το απόλυτο αντι-εμβατήριο της ελληνικής μετεφηβείας. Βασισμένο στη θητεία του ίδιου του Μαχαιρίτσα, το κομμάτι καταφέρνει αυτό που μόνο το προσωπικό μπορεί: να εκφράσει το πολιτικό. Θυμίζει μια «εθνική διχόνοια, τράκες και καψόνια» σ’ ένα «κράτος φιλελλήνων του κενού η λατρεία». Από τις ρωγμές της εξατομικευμένης μελαγχολίας ακούγεται – ακόμη και σήμερα – ο υπόκωφος ήχος της εποχής. Δύο χρόνια μετά ο Λ. Μαχαιρίτσας βάζει μουσική στους στίχους του Μιχάλη Γκανά και τραγουδάει ντουέτο με τον Βασίλη Παπακωνσταντίνου: «Εοκ, Νου Δου, περικοπές / Κυπριακό και Σκόπια / Θεέ μου πώς φτάσαμε ως εδώ / στα σύνορα του Εξαποδώ».

Δεν ήταν πολιτικό τραγούδι φυσικά εκείνο που έγραψε η γενιά του Μαχαιρίτσα (…του Πορτοκάλογλου, του Αγγελάκα, του Τζίμη Πανούση). Αλλά την ίδια στιγμή δεν ήταν αδιάφορο στην εποχή που πέθαινε και σε εκείνη που ακόμα πάσχιζε να γεννηθεί. Οι «Τερμίτες», όπως και οι «Φατμέ», οι «Τρύπες», οι «Μουσικές Ταξιαρχίες» ή οι Κατσιμιχαίοι έζησαν στο μεταίχμιο μεταξύ Μεταπολίτευσης και Αλλαγής, πασοκοκρατίας και «δεξιάς παρένθεσης». Αφουγκράζονταν τα άγχη της υδροκέφαλης Αθήνας, την «άλλη» Θεσσαλονίκη που ήθελε να αποδράσει από το βαλκανικό της πεπρωμένο, τον ηλεκτρισμό που μπορούσε να μεταφέρει η λαϊκή παράδοση στο καχύποπτο πλήθος της Μεταπολίτευσης. Με τόσο μακρινό, αλλά και τόσο κοντινό τον προγονικό ήχο του Διονύση Σαββόπουλου, τραγούδησαν πολιτικά χωρίς πολιτικό στίχο. Σημασία είχε ο ψίθυρος των λέξεων και όχι η κραυγή τους. Το ερέθισμα και όχι η καταγγελία. «Δεν είμαι ντιπ αμόρφωτος, ούτε και κουλτουριάρης / Δεν είμαι βέρος Ελληνας, δεν είμαι Ευρωπαίος / Δεν είμαι πανκ ούτε ροκάς, μα ούτε Ζαγοραίος» μονολογεί ο Νίκος Πορτοκάλογλου εξ ονόματος των «Φατμέ» (1982). Η εύστοχη παρατήρηση του Χρήστου Βακαλόπουλου για την μπάντα ισχύει για αρκετούς συνοδοιπόρους της περιόδου: «Βυθιζόμαστε σ’ αυτό το γνωστό κλίμα της αθηναϊκής συνοικίας, με το συγκρότημα που κάνει πρόβες στον πρώτο όροφο, παλεύουμε με τη νύχτα και τους ήχους της, ζούμε για λίγο το κρυφό πάθος μιας μερίδας της νεολαίας για τους είκοσι δίσκους που υπάρχουν στη δισκοθήκη της» (Ντέφι, Απρ. – Μάιος ΄83).

ΕΛΠΙΔΕΣ ΚΙ ΑΥΤΑΠΑΤΕΣ. Κι ύστερα ήρθαν τα κονδύλια της ΕΟΚ και τα Μεσογειακά Προγράμματα, το τραγούδι του λαού έγινε τραγούδι του μικροαστού, η Αλλαγή εκφραζόταν από την «Αυριανή», τα παιδιά της γειτονιάς αγωνιούσαν για μια θέση στο Δημόσιο. Οι μουσικές παρέες μετέφραζαν τα σήματα της εποχής σε μπαλάντες, ροκ σάτιρα (ο Τζιμάκος) και «Προσωπικές οπτασίες». Με τον τρόπο τους έδειχναν προς το ακροατήριο της πολιτικής στράτευσης την ανάγκη για λίγη ατομικότητα ακόμη: «Εφυγα σαν άσωτος, μα πάντα μετρημένος / Κι ενώ γυρνούσα άστεγος, εσύ ‘σουν διορισμένος» θα τραγουδήσει μόνος πια ο Πορτοκάλογλου το 1990, στον πρώτο προσωπικό δίσκο («Φωνές»). Οι «Τρύπες» έχουν προλάβει το «Διδυμότειχο blues» ήδη το 1985 στο «Για την πατρίδα»: «Πήδα γύρω από μεγάλους στρατώνες / Φυλάξου από ανύπαρκτους εχθρούς / Βράδια παρέα μ’ εφιάλτες στους κοιτώνες / μέτρα το χρόνο με άρρωστους σφυγμούς».

Τα συγκροτήματα της εποχής είναι μια γενιά και το καθένα μόνο του. Περισσότερο ή λιγότερο ηλεκτρικό, μπλουζ, ροκ ή πειραματικό. Αν κάτι, όμως, τα ενοποιεί είναι ότι εκφράζουν τους 16άρηδες και βάλε του Σαββόπουλου που ξέρετε τι θέλουν να κάνουν τα Λύκεια. Δεν απηχούν τη στιχουργική εικονοποιΐα των seventies, όταν η πτώση της χούντας και η αριστερή ελευθεριότητα έδιναν τον τόνο. Απηχούν όμως την έντονη πολιτικοποίηση στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1980, τις ελπίδες και τις αυταπάτες του «λαού στην εξουσία», μια διαρκή αμφισβήτηση των ίδιων των δημιουργών απέναντι στο τραγούδι. Με τον ατημέλητα απολιτικό τρόπο τους, που καταλήγει πολιτικός, συμπυκνώνουν αυτό που ο μπαρμπα – Σταύρος τραγουδάει στον σκιτσογράφο Γιώργο Ακοκκαλίδη στους «Δακοκτόνους» των Χειμερινών Κολυμβητών: «Μα το δικό σου grand σουξέ είναι η αποτυχία». Τουλάχιστον μέχρι τη δεκαετία του 1990. Από εκεί και μετά ο καθένας θα χαράξει την προσωπική καριέρα που χωράει και αρκετά σουξέ – κανονικά αυτή τη φορά. Ο ίδιος ο Μαχαιρίτσας θα κάνει επιτυχίες ακόμη και με δίστιχα σλόγκαν, στα όρια του μαζικού ακούσματος και στον αντίποδα της φτήνιας. Οσο θα ακούγεται στη διαπασών το «Πόσο σε θέλω», ο ίδιος θα επιστρέφει στον εσωτερικό μονόλογο. Στον πολιτικό στίχο της γειτονιάς: «Παράθυρα που κούρασε η θέα / και δεν μπορούν ν’ αλλάξουν περιβάλλον / στη Νίκαια, στο Μετς, στην Καλλιθέα / Τα κτίζουν ένα ένα τα καημένα / στων τοίχων τα πλευρά και των μετάλλων / άνθρωποι σαν εσένα, σαν εμένα / τα κτίζουν ένα ένα τα καημένα».