«Η επιτυχία είναι{CR}ένα άρωμα που{CR}κάποτε ξεθυμαίνει»

Βρεθήκαμε στο Κουκάκι, σε ένα από τα «φαγάδικα» που διαμορφώνουν τον νέο χάρτη της συνοικίας. Βλέποντας τη Νάνα Μούσχουρη (με ένα ανοιχτόχρωμο, comfort σύνολο παντελόνι – μπλούζα) να μπαίνει στο μαγαζί, δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι αυτή η γυναίκα θα κλείσει, στις 13 Οκτωβρίου, τα 85 της χρόνια. Οταν κάθεται και αρχίζει να μιλά, το ξεχνώ εντελώς. Δεν είναι μόνο η νεανική της αύρα, ο χειμαρρώδης λόγος της και η αμεσότητά της που περισώζει ωστόσο, με εφηβική συστολή, τη διακριτικότητα. Σ’ αυτά προστίθεται και μια νότα ανάλαφρης συνωμοτικής διάθεσης που έχουν, κατά κανόνα, οι νέοι – ή όσοι ξέρουν να χειρίζονται πολύ καλά τα «εργαλεία» της επικοινωνίας. «Με συγχωρείτε που φοράω γυαλιά ηλίου παρότι σουρουπώνει, αλλά δεν έχω βάλει καθόλου μακιγιάζ» μου λέει με το καλησπέρα. Και συγχρόνως τα βγάζει για να αποδείξει του λόγου το αληθές. «Αλλά τώρα που με είδατε αμακιγιάριστη, δεν έχω πια λόγο να τα φοράω».

Εχει επιλέξει η ίδια το μέρος όπου τρώμε και αφού παραγγέλνουμε – χωρίς μεγάλη προσήλωση στους αυστηρούς κανόνες της διατροφικής ορθότητας – μου εξηγεί τον λόγο. Στο σχολείο που βρίσκεται ένα τετράγωνο πιο πάνω ήταν, μέχρι τη δεκαετία του 1970, ο θερινός κινηματογράφος Πρωτέας, όπου εργαζόταν, ως μηχανικός και φύλακας, ο πατέρας της, ο Νυχτερίδας όπως ήταν το παρατσούκλι του. Σε δύο δωμάτια και μία κουζίνα πίσω από την οθόνη εγκαταστάθηκαν οικογενειακώς όταν ήρθαν, το 1939, από την Κρήτη. Και εκεί έμειναν για περισσότερα από δέκα χρόνια, μέχρι την εφηβεία της. Οι πρώτες της παιδικές αναμνήσεις είναι συνδεδεμένες με τον πόλεμο, κάτι που την καθόρισε. («Είχα ρωτήσει τον πατέρα μου τι είναι ο πόλεμος και μου είχε απαντήσει “όταν οι άνθρωποι δεν αγαπιούνται”»). Ενα φοβισμένο παιδί που στους βομβαρδισμούς έτρεχε με την κατά δύο χρόνια μεγαλύτερη αδελφή της από τη Βεΐκου στου Φιξ όπου ήταν τα καταφύγια. «Στον δρόμο, για να διώξουμε τον φόβο, τραγουδούσαμε. Και όταν πια φτάναμε στο καταφύγιο, τραγουδούσαν όλοι μαζί μας. Γι’ αυτό άρχισα να τραγουδάω. Για να μη φοβάμαι». Σιγά σιγά όμως άρχισε να συνειδητοποιεί πως, με το τραγούδι, οι άλλοι πρόσεχαν περισσότερο το ντροπαλό κορίτσι που συνήθως έμενε στη σκιά. «Οταν τραγουδούσα μεταμορφωνόμουν. Επαιρνα μια δύναμη που δεν την είχα από αλλού. Υπήρχα μέσα από το τραγούδι. Μου έδινε κουράγιο. Και ακόμη, κέρδιζα την προσοχή και την αγάπη των άλλων. Tο είχα ανάγκη αυτό».

Ζώντας μέσα στο σινεμά, η μικρή Νάνα Μούσχουρη αρχίζει, με τη φαντασία της, να «συμμετέχει» στις ταινίες που βλέπει κάθε βράδυ και, ιδιαίτερα, στα μιούζικαλ. Το βράδυ κινηματογράφος και όλη την ημέρα ραδιόφωνο. Ενας από τους πρώτους της «σκοπούς», όπως λέει χαρακτηριστικά, ήταν η μουσική από τον «Μάγο του Οζ» με την Τζούντι Γκάρλαντ. «Ηταν το είδωλό μου. Αυτή και η Μαρία Κάλλας. …Μέσα από τις ξένες ταινίες έμαθα και αγάπησα την τζαζ. Δεν τραγουδούσα ελληνικά στην αρχή, μόνο αγγλικά τραγούδια και, κυρίως, τζαζ». Θυμάται τότε που πήγε στη ραδιοφωνική εκπομπή του Μίμη Πλέσσα και που ήταν ίσως το πρώτο, ασυνείδητο, βήμα σε μια καριέρα που αποτιμάται σήμερα με πωλήσεις 300 εκατομμυρίων δίσκων – η πιο ευπώλητη σε όλον τον κόσμο τραγουδίστρια μετά τη Μαντόνα. «Η εκπομπή είχε κοινό. Επαιζε ο Πλέσσας ένα τραγούδι στο πιάνο και όποιος ήξερε τον τίτλο, ανέβαινε και το τραγουδούσε μαζί του. Επαιξε λοιπόν το “Smoke gets in your eyes”, το βρήκα και το τραγούδησα. Και μετά μου λέει “Εσύ πρέπει να δώσεις εξετάσεις στη Ραδιοφωνία”. …Τις δυο πρώτες φορές απέτυχα. Την τρίτη με πέρασε ο Κώστας Καπνίσης. Αυτός ήταν που με συμβούλευσε να δώσω βάρος και στο ελληνικό ρεπερτόριο».

Από εδώ και πέρα η αφήγησή της μοιάζει με… ντοκιμαντέρ. Η γνωριμία με τον Χατζιδάκι, η πρώτη συνεργασία, ο Γκάτσος, η «κόρη του Νυχτερίδα» – όπως την έλεγε ο Φιλοποίμην Φίνος – στη μυθική παρέα του Φλόκα με τον Τσαρούχη, τον Μόραλη, τον Ελύτη («από τους γονείς μου πήρα τις βασικές αξίες, αλλά αυτοί οι άνθρωποι με διαμόρφωσαν»). Προλαβαίνει τις ερωτήσεις μου πριν καν τις διατυπώσω. Μια επαγγελματίας σαν τη Νάνα Μούσχουρη ξέρει καλά τους όρους του «παιχνιδιού». Από τη στιγμή που αποφασίζει να μιλήσει σε δημοσιογράφο, δεν τσιγκουνεύεται τις λέξεις της. «Από τότε ήθελα να μαθαίνω. Να μαθαίνω συνεχώς καινούργια πράγματα. Ναι μεν είχα τελειώσει το Γυμνάσιο και το Ωδείο, αλλά ένιωθα ότι δεν είχα αρκετά εφόδια. Ξέρετε, αυτό μπορεί και να είναι το μεγαλύτερο ταλέντο μου. Είμαι πολύ καλή “μαθήτρια”. Ακόμη μέχρι σήμερα. Διότι κάθε μέρα μπορείς να μάθεις κάτι. Τι να κάνεις, τι να μην κάνεις, τι θα μπορούσες να είχες κάνει. Οποιος νομίζει ότι τα ξέρει όλα, ότι μπορεί να κάνει τα πάντα, έχει τελειώσει».

«Είσαι η ΕΒΓΑ και οι άλλοι οι γαλατάδες της γειτονιάς»

Απολαμβάνει το φαγητό της – «Ωχ, κάνω ανοησίες» λέει γελώντας κάποια στιγμή που λερώνει λίγο την μπλούζα της – επιμένει να δοκιμάσω από τη δική της παραγγελία και, ανάμεσα σε μια πιρουνιά και μια γουλιά ούζο, μου αναφέρει ότι το 1961, καλεσμένη από την Αμαλία Μεγαπάνου, σύζυγο του Κωνσταντίνου Καραμανλή, είχε τραγουδήσει μπροστά στον Τζον και την Τζάκι Κένεντι που είχαν επισκεφθεί τότε την Ελλάδα. Μου διηγείται μια συνάντησή της με τη Μαρία Κάλλας και τα λόγια τής Ντίβας που δεν ξέχασε ποτέ. «Μου είχε πει ότι σημασία δεν έχει τι κάνει κάποιος, αλλά γιατί και πώς το κάνει. Αν το κάνει, δηλαδή, για αγάπη και με αγάπη. Και ότι το τραγούδι πρέπει να το προσεγγίζεις με ταπεινότητα». Θυμάται τη συμμετοχή της, το 1959, στο Φεστιβάλ Ελληνικού Τραγουδιού (αυτό που μετά έγινε Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης), τότε που κέρδισε το πρώτο και το δεύτερο βραβείο με το «Κάπου υπάρχει η αγάπη μου» του Χατζιδάκι και το «Αστεράκι» του Πλέσσα. «Είχε έρθει ο Τσαρούχης να μου δώσει κουράγιο και μου είπε: “Δεν πρέπει να φοβάσαι. Εσύ είσαι η ΕΒΓΑ και οι άλλοι οι γαλατάδες της γειτονιάς”. Δεν είναι χαριτωμένο; …Ο Καραμανλής, μετά τον διαγωνισμό, με είχε συμβουλεύσει να μην κοιτάω ποτέ τι κάνουν οι άλλοι. “Εσύ, κάθε φορά, να προσπαθείς να ξεπερνάς τον εαυτό σου”. Αυτό μου έχει μείνει και, από τότε, σε όλη την πορεία της δουλειάς μου, λειτουργώ κάπως σαν αθλήτρια».

Λίγο αργότερα έρχεται, στον Χατζιδάκι και την ίδια, η πρόταση να ηχογραφήσουν κάποια τραγούδια στα γερμανικά. «Ο Μάνος όμως δεν ήθελε να πάει στη Γερμανία. Δεν μπορούσε να ξεπεράσει τις μνήμες της Κατοχής». Και έτσι, μόνη της, με μια βαλιτσούλα, φεύγει για να συναντήσει τη μοίρα της όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων αφού, τότε ακόμη, δεν είχε – τουλάχιστον συνειδητά – μεγάλες φιλοδοξίες. Η απόφασή της διατάραξε για ένα διάστημα τη σχέση της με τον μέντορά της. Ελα όμως που η γερμανική διασκευή του «Σαν σφυρίξεις τρεις φορές» πούλησε, μέσα σε οκτώ μήνες, ένα εκατομμύριο δίσκους… Οι αναμνήσεις της οδηγούν την κουβέντα σε παράδρομους. Μου διηγείται ένα περιστατικό με τη μητέρα του Χατζιδάκι. «Ο Μάνος της είχε μεγάλη αδυναμία, αλλά τσακώνονταν συνέχεια. Μια μέρα λοιπόν που μάλωναν μπροστά μου, γυρίζει και του λέει: “Σε ποιον μιλάς έτσι; Ξέρεις ποια είμαι εγώ; Η μάνα του Χατζιδάκι!”».

«Δεν ήταν πάντα η ζωή μου η απόλυτη ευτυχία»

Καθώς ακροβατεί στις αναμνήσεις της, το μαγαζί του Κουκακίου γίνεται, μέσα από τις αναφορές της, μια διεθνής σκηνή από την οποία περνάνε θρύλοι της μουσικής. Οι πρώτες συναυλίες στο Παρίσι, οι μεγάλες περιοδείες, τα κορυφαία θέατρα, οι σπουδαίες συνεργασίες, ο Ζορζ Μπρασένς, ο Λέοναρντ Κοέν, ο Μπομπ Ντίλαν, το «άνοιγμα» στην Αμερική. Μια «γυναικεία», εξομολογητική συζήτηση με την Τζόαν Μπαέζ ύστερα από κάποια κοινή τους συναυλία («της έκανε εντύπωση ότι το βράδυ δεν θα κοιμόμουν με κάποιον άνδρα και ότι δεν έπαιρνα αγχολυτικά»). Ο Χάρι Μπελαφόντε, ο Κουίνσι Τζόουνς που, στο πρώτο της ταξίδι στις ΗΠΑ, της είχε αφήσει στο δωμάτιο του ξενοδοχείου τους δίσκους – της Σάρα Βον, της Ελα Φιτζέλαρντ – που θα έπρεπε να ακούσει. «Δεν ήταν πάντα η ζωή μου η απόλυτη ευτυχία» μου λέει σαν να μαντεύει τι σκέφτομαι. «Αλλά έμαθα να σέβομαι και να αντιμετωπίζω με τον ίδιο τρόπο και τις ευτυχίες και τις απογοητεύσεις. Στη ζωή, η χαρά και η θλίψη, ο ήλιος και το σκοτάδι, κρατιούνται από το χέρι, πάνε μαζί. Αλλά και τα δύο έχουν ένα τέλος. Δεν κρατάει για πάντα ούτε το ένα ούτε το άλλο. Αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε ποτέ».

Πιστεύει στον Θεό; «Ναι, πιστεύω. Χωρίς να χρειάζεται να το αναλύσω. Ετσι “παιδικά” όπως μού το έμαθε η μαμά μου όταν ήμουν μικρή. Που μου έλεγε “Πρέπει να είσαι καλό παιδί για να σε αγαπάνε”. Κι εγώ θέλω να με αγαπάνε». Δεν χόρτασε τόσα χρόνια την αγάπη του κοινού, το χειροκρότημά του; «Α, όχι. Η επιτυχία δεν είναι κάτι που το παίρνεις, το βάζεις στην τσέπη σου και το έχεις για πάντα. Είναι σαν άρωμα που όταν το φοράς μπορεί να σε “μεθύσει” με τη μυρωδιά του, αλλά ύστερα από λίγο θα ξεθυμάνει. Η αγάπη του κόσμου, το χειροκρότημά του, σε λίγο θα πάνε αλλού, σε έναν άλλον καλλιτέχνη. Είναι φυσικό να συμβαίνει αυτό».

Μιλάμε για την Ευρώπη που την ξέρει πολύ καλά, όχι μόνο ως πολίτις της αλλά και ως ευρωβουλευτής που υπήρξε για πέντε χρόνια. «Ναι, η Ευρώπη έχει σήμερα πολλά προβλήματα, αλλά αυτά τα προβλήματα δεν έπεσαν από τον ουρανό. Εμείς τα δημιουργήσαμε, εμείς φταίμε. Και μόνο εμείς μπορούμε να τα λύσουμε». Μου λέει ότι, κατά τη διάρκεια της ευρωκοινοβουλευτικής της θητείας υπήρχε η σκέψη να καθιερωθούν, ως επίσημη ευρωπαϊκή γλώσσα, τα αγγλικά. «Είχα αντιδράσει πολύ έντονα. Τους έλεγα ότι έτσι θα σκοτώσουν όλες τις γλώσσες. Και, κυρίως, την αγγλική. Διότι οι γλώσσες, όπως και οι πολιτισμοί, υπάρχουν η μία χάρη στην άλλη. Μέσα από την ανταλλαγή και την αλληλεπίδραση».

«Δεν είμαι international, αλλά multinational»

Αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης, ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ευρώπη, χαρακτηρίζει άλλωστε και η ίδια τον εαυτό της, την καριέρα και τη ζωή της. «Ηταν πολύ θετικό για μένα που στο εξωτερικό βγήκα με μια ταυτότητα, την ελληνική. Αυτό με βοήθησε ως προς το εξής. Επειδή ξέρω πώς λειτουργεί το παρασκήνιο, δεν ήθελα να κάνω ένα λάθος και να λένε “Α, κοίτα τι έκανε η Ελληνίδα!”. Από την άλλη, ενώ θεωρούμαι διεθνής τραγουδίστρια, σε κάποιες χώρες, εκτός από την Ελλάδα, όπως στη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ισπανία, με έχουν και σαν εθνική τους τραγουδίστρια. Δεν είμαι international, αλλά multinational». Ζώντας πλέον σε τρεις χώρες – την Ελβετία, όπου είναι η οικογένειά της, τη Γαλλία για τη δουλειά της και την Ελλάδα που επισκέπτεται συνεχώς – ποια θεωρεί πως είναι η βάση της; «Τις αγαπώ όλες, αλλά η Ελλάδα είναι ο τόπος μου. Και έχουμε αποφασίσει με τον σύζυγό μου τον Αντρέ, που είναι Γάλλος, ότι εδώ θέλουμε να τελειώσουμε τη ζωή μας». Αισθάνεται καμιά φορά ότι η χώρα της την έχει αδικήσει; «Α, όχι, καθόλου. Από εδώ ξεκίνησα, από αυτή τη χώρα πήρα την ώθηση για να κάνω ό,τι έκανα».

Αν δεν είχα εγώ δουλειά, θα μπορούσαμε να μιλάμε για ώρες ακόμη. Αλλωστε η Νάνα Μούσχουρη δεν έχει ίχνος από την αποστασιοποίηση που χαρακτηρίζει τους μεγάλους ανθρώπους. Δεν έχει βαρεθεί, κάνει σχέδια για μια τουρνέ μόνο με ελληνικό ρεπερτόριο, για ένα βιβλίο με όλα αυτά που της έμαθε η ζωή, για τη ζωντανή τηλεοπτική συνέντευξη που θα κάνει, με την Αλεξία Κεφαλάς, στις 26 Σεπτεμβρίου, από το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος στα πλαίσια της εκπομπής του TV5 Μonde «Ταξίδι στη Γαλλοφωνία». «Ξέρετε, δεν διασκεδάζουμε απλώς τον κόσμο. Είναι μεγάλη ευθύνη να είσαι τραγουδιστής».