Πολιτισμός {LF}δεν είναι μόνο {LF}τα φεστιβάλ

Θ.Ν.: Κυρία Δούρου, σε ποιο βαθμό πιστεύετε πως η Περιφέρεια έχει σχέση με τον πολιτισμό ή μάλλον οφείλει να συντρέχει έργα πολιτιστικής υποδομής;

Ρ.Δ.: Ξεκαθαρίζω: μακριά από μένα κάθε είδους διανοουμενίστικου ελιτισμού. Αλλά όταν δεν περισσεύουν τα χρήματα σε μια υποστελεχωμένη Περιφέρεια, χρειάζεται να γίνονται ιεραρχήσεις. Οταν όμως είχα πει ότι στην κρίση δημοκρατίας χρειάζεται να απαντάς με πολιτισμό, καταλαβαίνετε πως έγινα δυσάρεστη στους 66 δημάρχους της χώρας, γιατί περιόρισα την τακτική της χρηματοδότησης εκδηλώσεων και συναυλιών, καθώς θεωρώ ως πολύ κακή λογική αυτή που έχει η Τοπική Αυτοδιοίκηση, ότι ο πολιτισμός αρχίζει και τελειώνει με φεστιβαλικές εκδηλώσεις αμφιβόλου ποιότητος, ή με ημέρες αφιερωμένες στο φιστίκι ή σε άλλα τοπικά προϊόντα της Αττικής, που καθόλου δεν τα υποτιμώ. Θα μπορούσα να σας διηγηθώ πολλές ιστορίες αυτοδιοικητικής τρέλας με δημάρχους να ζητάνε από την Περιφέρεια χρηματοδότηση για εκδηλώσεις που δεν τις βάζει ο νους του ανθρώπου. Αν και ακούγεται υπερβολικό, για πρώτη φορά συμφωνήθηκε να φτιαχτεί ένας πολιτιστικός χάρτης που να περιλαμβάνει από τα Κύθηρα και τα Αντικύθηρα ως την Ελευσίνα και το Αιγάλεω, ένας πολιτιστικός χάρτης δηλαδή που δεν θα άρχιζε και δεν θα τελείωνε στις γνωστές άγνωστες γειτονιές. Ακόμη και προσωπικά μένω κατάπληκτη, πέντε χρόνια μετά, πώς πείστηκαν οι υπηρεσιακοί παράγοντες της Περιφέρειας και έγινε κατορθωτό να γίνουν τόσα πολλά πράγματα, που ο κόσμος βέβαια δεν τα γνωρίζει, αλλά το φταίξιμο είναι αποκλειστικά δικό μας. Θεωρήσαμε πως αν απομακρυνθούμε από τη λογική που απαξίωσε το πολιτικό μας σύστημα, δηλαδή την πολιτική με τα δελτία Τύπου, με τις φωτογραφίες, με τις κορδέλες των εγκαινίων και τα σχετικά, θα άλλαζε το ηθικό υπόδειγμα όσον αφορά την άσκηση της εξουσίας. Ομως το παρακάναμε. Η απάντηση δηλαδή στον τραμπισμό ή στον αριστερό και δεξιό λαϊκισμό δεν είναι πάντα η σιωπή. Αν και αποδίδεται στον Τσόρτσιλ, μου αρέσει πολύ η ρήση του ότι όσο θάρρος χρειάζεται για να σηκωθείς και να μιλήσεις άλλο τόσο χρειάζεται για να σιωπήσεις ή για να ακούσεις τους άλλους.

Θ.Ν.: Κύριε Πέτρου, πού οφείλεται η εγκάρδια αποδοχή σας να συζητήσετε με την κυρία Ρένα Δούρου;

Γ.Π.: Επειδή συμβαίνει να γνωρίζω αυτά που έχει κάνει, θεωρώ πως έχει μια πολύ ουσιαστική σχέση με τον πολιτισμό κι ως μια ελάχιστη απόδειξη αυτής της σχέσης θα ανέφερα το γεγονός ότι σε πολύ δύσκολες στιγμές στήριξε την Καμεράτα. Την στήριξε ενώ είναι βέβαιο πως οι συνθήκες για να το κάνει ήταν εξαιρετικά αντίξοες, αλλά και οι αντιπαραθέσεις που υπήρχαν ήταν επίσης δύσκολο να αντιμετωπιστούν.

Διέξοδο

Θ.Ν.: Τι συμβαίνει σε μια χώρα όπως η Ελλάδα, με ένα τέτοιο πολιτιστικό προηγούμενο, να μην μπορεί να κρατήσει τους καλλιτέχνες της, να τους βλέπει να ξενιτεύονται και παρά τις προοπτικές που τους ανοίγονται, η πίκρα δεν παύει να υπάρχει.

Γ.Π.: Δεν είναι κάτι που συμβαίνει μόνο με τους καλλιτέχνες, το ίδιο ή μάλλον σε ακόμη εντονότερο βαθμό συμβαίνει με τους επιστήμονες, γεγονός πολύ πιο εντυπωσιακό. Ενας καλλιτέχνης, ένας μαέστρος ή ένας λυρικός τραγουδιστής, λογικό είναι να έχει, έτσι ή αλλιώς, μια διεθνή παρουσία. Βέβαια μια απάντηση σ’ αυτό που ρωτάτε θα μπορούσε να είναι η κρίση, τα δύσκολα χρόνια που περάσαμε, έτσι όπως τραυμάτισαν τη γενιά μου, θέλω να πιστεύω όχι ανεπανόρθωτα. Ομως έχει μείνει μια βαθιά πληγή. Επόμενο ήταν λοιπόν σημαντικοί καλλιτέχνες και επιστήμονες να αναζητήσουν μια διέξοδο σε καλύτερες συνθήκες σε σχέση με τις συνθήκες που είχε να τους προσφέρει η Ελλάδα. Ομως θέλω να πιστεύω ότι το κύμα φυγής που παρουσιάστηκε στη χώρα μας θα αρχίσει σιγά σιγά να ανακόπτεται. Προσωπικά αν και έχω τη διεθνή παρουσία που έχω, επέλεξα συνειδητά η βάση μου να είναι η Ελλάδα και να αποδείξουμε μαζί με την Καμεράτα ότι παρά τις δύσκολες εποχές που μας επιφυλάχτηκαν, μπορούν να γεννηθούν διαμάντια, να γίνουν θαύματα. Οσο σκληρά κι αν πολεμηθήκαμε, καταφέραμε – κι είμαι πολύ περήφανος γι’ αυτό – να δημιουργήσουμε μέσα στις χειρότερες συνθήκες ένα σύνολο που έχει διακριθεί διεθνώς, είναι το μόνο ελληνικό σύνολο με τόσο μεγάλη διεθνή παρουσία. Ελπίζω τόσο το άμεσο όσο και το απώτερο μέλλον να είναι ευοίωνο για την ορχήστρα, αλλά και για τη χώρα μας βέβαια, χωρίς το φάντασμα της κρίσης πάνω από τα κεφάλια μας. Η πρόσφατη ιστορία μας δηλαδή να αποδειχθεί ότι «ουδέν κακόν αμιγές καλού».

Θ.Ν.: Κυρία Δούρου, σε κάποιον που γνωρίζει όσα έχετε κάνει – πριν έρθουμε σε μια πιο συγκεκριμένη αναφορά τους – με ποιον ή με ποιους θα μοιραζόσαστε την πραγματοποίησή τους;

Ρ.Δ.: Σιχαίνομαι όσους δίνουν συνεντεύξεις και λένε ότι τα έχουν κάνει όλα μόνοι τους ή ότι είναι αυτοδημιούργητοι. Δεν υπάρχει άνθρωπος που πετυχαίνει, όχι με τους όρους της ψευδεπίγραφης επιτυχίας των ριάλιτι, αλλά που κάνει γενικότερα πράγματα, γιατί η επιτυχία γενικά είναι ένα σχετικό μέγεθος. Μπορεί να την αισθάνεσαι όταν πέφτεις να κοιμηθείς και λες «κάτι έκανα σήμερα». Εχω πάντα στον νου μου τη ρήση του Πικάσο πως «αυτό που κάνω σήμερα είναι λιγότερο ενδιαφέρον σε σχέση με αυτό που θα κάνω στο μέλλον, αλλά πρέπει να τελειώσω πρώτα αυτό που κάνω σήμερα». Το μεγαλύτερο πλεονέκτημά μου είναι να διαλέγω συνεργάτες, που έχω το θάρρος να κάθομαι και να τους ακούω, δεν θέλω απλά να δίνω εντολές. Ευλογήθηκα επίσης να προέρχομαι από μια οικογένεια που δεν ήταν πλούσια, αλλά όλη της η επένδυση υπήρξε η μόρφωση των παιδιών της. Οπως λέει χαρακτηριστικά η μητέρα μου με τη λαϊκή της θυμοσοφία, ότι τον πατέρα μου τον θάψαμε με το ίδιο κοστούμι που φορούσε στη ζωή, γιατί ο ίδιος θεωρούσε σημαντικό να μάθουν τα παιδιά του μια ξένη γλώσσα παραπάνω κι όχι να αγοράσει ο ίδιος ένα δεύτερο κοστούμι. Οι καλοί μου συνεργάτες και η μόρφωσή μου λοιπόν με βοήθησαν να πάρω τη σκυτάλη από δημάρχους, νομάρχες, περιφερειάρχες, που θεωρούν ότι πολιτισμός είναι οι ημέρες οι αφιερωμένες στο δημοτικό τραγούδι κι όχι μόνο. Ετσι γνώρισα τον κύριο Γιώργο Πέτρου, ενώ ήταν διευθυντής στην Καμεράτα, πριν τον τιμήσουν με τη νέα του θέση στη Γερμανία. Οταν του μίλησα για το Θορικό, το αρχαιότερο θέατρο της χώρας και ίσως και του κόσμου που βρίσκεται στα Καλύβια, στον Δήμο Λαυρεωτικής, και του ζήτησα να έρθει να το ανοίξουμε – είχε λειτουργήσει μια φορά το 1992 κι από τότε παρέμενε κλειστό – και να δώσει συναυλία η Καμεράτα, ο κύριος Πέτρου δεν χρειάστηκε δεύτερη κουβέντα. Ακούσαμε σπουδαία κομμάτια κλασικής μουσικής κοιτάζοντας τη Μακρόνησο.

Θ.Ν.: Κύριε Πέτρου, πώς θα συνεχίζατε τον έμμεσα προσωπικό και εξομολογητικό τόνο της κυρίας Δούρου μιλώντας για το ποιο υπήρξε το έναυσμα ώστε να ασχοληθείτε με τη μουσική.

Γ.Π.: Μου είναι πολύ ευχάριστο να απαντώ σε αντίστοιχες ερωτήσεις. Η σχέση μου με τη μουσική ξεκίνησε από πολύ μικρή ηλικία μέσα από μια γενικότερη καλλιτεχνική αναζήτηση. Δηλαδή ως παιδί είχα μια πάρα πολύ μεγάλη λατρεία για οτιδήποτε καλλιτεχνικό – μουσική, θέατρο, χειροτεχνία. Στη διάρκεια λοιπόν των παιδικών μου χρόνων σπούδασα και έμαθα μουσική, αλλά ασχολήθηκα και με άλλες μορφές τέχνης. Χρειάστηκε όμως να περάσω στη Νομική Σχολή για να αποφασίσω ότι τελικά αυτό που με τραβούσε είναι η μουσική και πιο συγκεκριμένα το πιάνο. Αλλά όπως λένε όταν κάνεις σχέδια ο Θεός γελάει, η ζωή με οδήγησε τελικά σε τελείως διαφορετική κατεύθυνση, όπως είναι η διεύθυνση ορχήστρας. Τα τελευταία χρόνια όμως, εκτός από τη διεύθυνση ορχήστρας, η σκηνοθεσία είναι κάτι που με ιντριγκάρει αφάνταστα, βάζει το μυαλό μου σε μια πολύ δημιουργική λειτουργία. Τη σκηνοθεσία την αναγνωρίζω πια ως ανάγκη μου.

Εργο

Θ.Ν.: Κυρία Δούρου, 24 μόνο ώρες μετά τη λήξη της θητείας σας ως περιφερειάρχη Αττικής, τι είναι αυτό με το οποίο πιστώνετε τον εαυτό σας και πιστεύετε πως δεν έχει γίνει γνωστό;

Ρ.Δ.: Το γεγονός ότι προσπαθήσαμε να μην είμαστε κι εμείς μέρος ή ακριβέστερα ο κρίκος μιας αλυσίδας που έχει πνίξει τον πολιτισμό στην πατρίδα μας καθώς υπάρχει μια προσκόλληση με ψυχαναλυτικούς όρους στην Αρχαία Ελλάδα, και πέραν τούτου ουδέν. Θέλω να πω ότι με την καθοδήγηση του υπουργείου Πολιτισμού και των υπουργών του, δεν έμεινε ούτε ένας φορέας πολιτισμού στο έλεος των περικοπών, κατά την περίοδο της κρίσης, χάρη στη χρηματοδότηση της Περιφέρειας Αττικής. Θα ρωτήσει κανείς αν κάτι τέτοιο είναι αρκετό. Οχι βέβαια. Είναι όμως προς τιμήν μιας σειράς υπουργών και αξιωματούχων του υπουργείου Πολιτισμού ότι ομολόγησαν πως είναι η πρώτη φορά που ένας φορέας, όπως η Περιφέρεια Αττικής, διέθεσε προϋπολογισμό που υπερβαίνει διαχρονικά τους προϋπολογισμούς του υπουργείου Πολιτισμού, ακόμη και σε σχέση με τα «καλά», τα πριν από τα Μνημόνια χρόνια. Τα χρόνια που ορισμένοι, ανάμεσά τους και εγώ, πιστεύαμε ότι θα μας οδηγήσουν στην κρίση. Θα μπορούσα να σας αναφέρω και άλλες πρωτοβουλίες που θα ήταν δυνατόν να θεωρηθούν ως υποκατάσταση της κεντρικής κυβέρνησης στον τομέα του Πολιτισμού. Οσο σοκαριστικό κι αν ακούγεται η Περιφέρεια Αττικής τα τελευταία πέντε χρόνια διέθεσε περίπου εκατό εκατομμύρια ευρώ μόνο για τον πολιτισμό.

Θ.Ν.: Πώς εξηγείτε, κύριε Πέτρου, μια σιωπή, δεν λέω συνειδητή ή υποβολιμαία, για πράγματα πολύ σημαντικά που γίνονται στο εξωτερικό από έλληνες καλλιτέχνες και στην Ελλάδα δεν μαθαίνουμε σχεδόν τίποτε;

Γ.Π.: Το θέμα δεν είναι αν κάτι γίνεται ή δεν γίνεται γνωστό, μαθαίνεται ή όχι. Ας πάρουμε το παράδειγμα της ορχήστρας που είναι ένα θεσμικό όργανο, δεν είναι δηλαδή ένας ιδιώτης που κάνει καριέρα στο εξωτερικό και η καριέρα του αφορά μόνον τον ίδιο. Μιλάμε λοιπόν για ένα θεσμικό όργανο που διαπρέπει στο εξωτερικό, αντίθετα με ευρωπαϊκούς φορείς πολιτισμού, όπως είναι ευρωπαϊκά θέατρα και ορχήστρες. Στην Ελλάδα όλοι το ξέρουν αυτό, ξέρουν το τι κάνει η Καμεράτα. Το αποτέλεσμα όμως ποιο είναι; Με ποιον τρόπο το εισέπραξε αυτό η Καμεράτα τα τελευταία πέντε χρόνια; Ποιος ενδιαφέρθηκε να κινήσει έστω και μία πέτρα ώστε οι άνθρωποί της που ζουν σαφώς προβληματικά να πάψουν να παραμένουν μέσα στο τέλμα; Τους βόλευε φαίνεται το γεγονός ότι η Καμεράτα κατόρθωνε να επιβιώνει, επομένως δεν θεωρούσαν ότι έπρεπε να κάνουν κάτι οι ίδιοι. Αρα τι νόημα έχει αν μαθαίνεται ή δεν μαθαίνεται κάτι; Ή μάλλον αν θέλουμε να μαθαίνεται κάτι πρέπει να ξέρουμε γιατί θέλετε να μαθαίνεται. Θέλουμε να μαθαίνεται για να αισθανθούμε περήφανοι επειδή έχουμε έναν σπουδαίο τενόρο, μια σπουδαία ορχήστρα ή έναν σπουδαίο μαέστρο; Υπάρχουν πολλοί και διάφοροι λόγοι που μας κάνουν να θέλουμε να μαθαίνουμε το τι συμβαίνει με τον πολιτισμό μας στο εξωτερικό και το τι σημαίνει εξαγωγή πολιτισμού. Μήπως όμως μας χρειάζεται να το ξέρουμε γιατί μας αρέσει να ευλογάμε τα γένια μας; Ομως από πλευράς ουσίας δεν σημαίνει απολύτως τίποτε καθώς στην περίπτωση της Καμεράτας, που είναι μια μοναδική περίπτωση για τα ελληνικά χρονικά, δεν έγινε τίποτε απολύτως.

Θ.Ν.: Κυρία Δούρου, τι θα επιλέγατε να αναφέρετε μέσα στα πεπραγμένα της Περιφέρειας Αττικής όσο ήσασταν εσείς επικεφαλής της;

Ρ.Δ.: Θα έλεγα ότι αυτά τα πέντε χρόνια κάναμε στην Αττική ορατά τα αόρατα και κατορθωτά πολλά πράγματα που αν και θα έπρεπε να λογαριάζονται αυτονόητα είχαν τελείως αποσιωπηθεί. Για παράδειγμα, ποιος ήξερε ή ποιος ξέρει ότι πίσω από το ΝΙΜΙΤΣ υπάρχει ένα σύμπλεγμα κτιρίων με ένα εξαιρετικά σπάνιο ρυμοτομικό σχέδιο, με λιθοβολή, με τετράριχτες στέγες όπου στεγαζόταν η αντίστοιχη σημερινή Σχολή Ευελπίδων το 1882. Τα στρατιωτικά αυτά παραπήγματα, όπως λέγονται, ανήκουν από τα μέσα του περασμένου αιώνα στην Αρχιεπισκοπή. Συναντηθήκαμε με τον Μακαριώτατο και με δεκατέσσερα εκατομμύρια ευρώ τα κτίσματα αυτά θα σωθούν και θα φιλοξενήσουν αρχειακό υλικό που περιοδολογεί τη στρατιωτική, την ιατρική και τη θρησκευτική ιστορία αιώνων. Δεν είναι επίσης λίγοι όσοι γνωρίζουν ότι τα τελευταία πέντε χρόνια η Περιφέρεια Αττικής βοήθησε πάρα πολύ την Εθνική Πινακοθήκη. Η Πινακοθήκη υπήρχε στη θέση της ως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της χρεοκοπίας του τόπου μας, ως ένα γιαπί. Χρειάστηκε αγώνας δρόμου γιατί δεν ήταν εύκολο η Περιφέρεια να χρηματοδοτήσει την Πινακοθήκη – έπρεπε να αλλάξει το νομοθετικό πλαίσιο. Εγινε ωστόσο και με τα χρήματα που δόθηκαν διασφαλίστηκε η μουσειογραφική μελέτη, τα έργα στην Εθνική Πινακοθήκη έχουν ξεκινήσει και δεν αποκλείεται να έχουν ολοκληρωθεί ενώ θα συμπληρώνονται τα διακόσια χρόνια της απελευθέρωσής μας από τον τουρκικό ζυγό. Οπως επίσης θέλω να αναφερθώ στο μουσείο που υπάρχει μέσα στον περίβολο του Νοσοκομείου της Σωτηρίας. Σπουδαίοι γιατροί και σπουδαίες νοσηλεύτριες, μόλις τέλειωνε η βάρδιά τους, πήγαιναν και συνέλλεγαν αντικείμενα, χρησιμοποιημένα στις αρχές του περασμένου αιώνα από αρρώστους που είχαν νοσηλευθεί εκεί με το «στίγμα» της φυματίωσης. Σε αυτόν τον χώρο γνώρισε η Μαρία Πολυδούρη τον Γιάννη Ρίτσο να παίζει πιάνο και τον ερωτεύτηκε. Εδώ και δέκα δεκαπέντε χρόνια οι γιατροί αυτοί προσπαθούσαν να πείσουν την ελληνική πολιτεία ότι πρόκειται να έναν χώρο όπου μπορεί να παρακολουθήσει κανείς τη νεότερη πολιτική ιστορία της πατρίδας μας, καθώς πίσω από τη μάντρα του έγινε η εκτέλεση του Μπελογιάννη, αλλά και την ιατρική εξέλιξη αφού στο μουσείο του νοσοκομείου υπάρχουν σπουδαία ιατρικά μηχανήματα που είχαν έρθει από την Αμερική τον περασμένο αιώνα.

Θ.Ν.: Ποιο είναι, κύριε Πέτρου, το προσωπικό σας καταφύγιο όταν δεν ασχολείστε με την τέχνη σας;

Γ.Π.: Θα ήθελα να πω ότι η μουσική, το θέατρο και η σκηνοθεσία δεν είναι απλά δουλειά. Δεν είναι κάτι που το ξεκινάς και μετά το κλείνεις. Είναι συνέχεια στο μυαλό σου αλλά είναι ως διασκέδαση. Οταν κάποια στιγμή οι σκέψεις στο μυαλό σου έχουν γίνει κάτι σαν idees fixes γιατί ακόμη κι όταν περπατάς στον δρόμο υπάρχουν στο κεφάλι σου εικόνες, λόγια και μουσικές, αισθάνεσαι πως όταν  σταματήσει αυτό τότε πραγματικά δεν μένει παρά η απόλαυση της σιωπής, κάτι πραγματικά πολύτιμο.