Πόσο βαθιά είναι η ρωσοτουρκική προσέγγιση;

Η πρώτη μείζονος κλίμακας σύγκρουση μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Ρωσίας έγινε στα τέλη του 17ου αιώνα, με διακύβευμα την Κριμαία. Το γεωπολιτικό υπόβαθρο ήταν η έξοδος της αναδυόμενης ρωσικής υπερδύναμης στη Μεσόγειο. Η διαμάχη προσέλαβε θρησκευτικό και πολιτισμικό χαρακτήρα. Ηταν δύο διαφορετικοί κόσμοι, που ήρθαν σε σφοδρή αντιπαράθεση για τον έλεγχο των Βαλκανίων, της Ανατολικής Μεσογείου, του Καυκάσου και της Εγγύς Ανατολής.

Πάγια επιδίωξη της Ρωσίας ήταν ανέκαθεν ο έλεγχος του Ευξείνου Πόντου, των Στενών, της Κωνσταντινούπολης και της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτό αποτελούσε θανάσιμη απειλή για την Τουρκία. Η τελευταία κατόρθωσε να την αποφύγει μόνον γιατί οι Αγγλογάλλοι δεν θα επέτρεπαν ποτέ μία τέτοια εξέλιξη, που θα μετέβαλε τη Ρωσία σε παγκόσμιο κυρίαρχο.

Σειρά ρωσοτουρκικών πολέμων ακολούθησε σε όλη τη διάρκεια του 18ου αιώνα. Μεταξύ τους ξεχωρίζει ο πολύ σημαντικός για τους Ελληνες πόλεμος του 1770-1774, που έληξε με τη συντριβή των Τούρκων και τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή το 1774. Το 1821 η Ρωσία, διά του υπουργού Εξωτερικών του Τσάρου, τον Ιωάννη Καποδίστρια, εμπόδισε την καταδίκη της ελληνικής Επανάστασης από την Ιερά Συμμαχία. Ακολούθησε η αρχή της αποδόμησης του κράτους των Οσμανιδών. Το 1827 ο ρωσικός στόλος συμμετείχε στην καραβύθιση του τουρκοαιγυπτιακού στόλου στο Ναυαρίνο. Το 1828 τα ρωσικά στρατεύματα έφτασαν στην Αδριανούπολη, για να υποχρεωθεί ο σουλτάνος να αποδεχθεί οριστικά την ανεξαρτησία της Ελλάδος. Αποτέλεσμα του πολέμου αυτού ήταν και η προσωρινή κατάληψη της Ρουμανίας από τους Ρώσους και η επιβολή ρωσικής προστασίας στη χώρα.

Το 1854 οι Αγγλογάλλοι, αν και σύμμαχοι των Ρώσων, παρενέβησαν για να τους εμποδίσουν να διαμελίσουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία, με αποτέλεσμα τον Κριμαϊκό Πόλεμο. Το 1878 ρωσικά στρατεύματα συνέτριψαν τα οθωμανικά και απελευθέρωσαν τη Βουλγαρία από τον οθωμανικό ζυγό. Το 1897 με ρωσικό τελεσίγραφο διακόπηκε ο ατυχής για την Ελλάδα Ελληνοτουρκικός Πόλεμος. Το 1914 η Ρωσία συμμετείχε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ως μέλος της συμμαχίας της Entente εναντίον των Γερμανών, των Αυστριακών και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο πόλεμος κατέληξε στη διάλυση της τελευταίας.

Η μόνη φορά που συμμάχησαν Ρώσοι και Τούρκοι ήταν το 1920-22, όταν η Ρωσία ενίσχυσε αποφασιστικά τον Κεμάλ εναντίον της Ελλάδος. Αλλά εδώ υπάρχουν δύο παράμετροι: πρώτον, η παραδοσιακή δομή εξουσίας στη Ρωσία είχε ανατραπεί βιαίως με την επανάσταση του 1917, η ρωσική εθνική συνείδηση και η ορθόδοξη εκκλησία είχαν τεθεί υπό διωγμόν και τη διακυβέρνηση ασκούσε μία ομάδα διεθνιστών μπολσεβίκων. Δεύτερον, ο Κεμάλ είχε αποστείλει στον Καύκασο τον συνεργάτη του Εμβέρ, με αποστολή να ξεσηκώσει τους τουρκόφωνους πληθυσμούς της νότιας Καυκασίας εναντίον της νεοπαγούς και ακόμα ασταθούς σοβιετικής εξουσίας. Με αυτόν τον τρόπο εξεβίασε τη στήριξη των Λένιν – Τρότσκι.

Σε όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, Ρωσία και Τουρκία βρέθηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα. Οι Ρώσοι γνώριζαν ότι η τοποθέτηση πυραύλων μεγάλου βεληνεκούς στην Τουρκία είχε ως αντικείμενο ρωσικούς στόχους.

Η προσέγγιση με την Τουρκία που επιχειρεί ο Ερντογάν προσκρούει σε ιστορικά, γεωπολιτικά και πολιτισμικά δεδομένα. Η συγκυριακή προσέγγιση δεν αναιρεί τα γεωπολιτικά ασυμβίβαστα. Η διάσταση στη Συρία είναι μόνον ένα δείγμα. Ο Ερντογάν έχει υποτιμήσει τη βαθύτερη δομή της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής. Οι εξελίξεις αργά ή γρήγορα θα το δείξουν.