«Η τέχνη είναι και για τα δύσκολα»

Ο παρατηρητής των Αθηνών. Με την κάμερά του κατέγραψε φυσιογνωμίες, περιστατικά, περιπτώσεις αστικής συνθήκης, αισθητικά φαινόμενα, ιστορικά γεγονότα. Οπως την προετοιμασία της τελετής έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων, τις διαδηλώσεις στην Αθήνα του 2008 και 2009. Το βλέμμα του κύπριου καλλιτέχνη Σωκράτη Σωκράτους τη συγκεκριμένη μέρα και ώρα από το 2000 και για δέκα χρόνια συμπύκνωνε το Zeitgeist σε ένα στιγμιότυπο. Προκειμένου να το δημοσιεύσει σε έντυπα που στη δεκαετία του ’90 και του 2000 ξεχώριζαν για τις σελίδες οπτικών δοκιμίων τους.

Συναντιόμαστε για ένα απολαυστικό πρωινό και καφέ στο Κολωνάκι. Μεταξύ ομελέτας και καπουτσίνο μιλάμε για το καλοκαίρι που πέρασε στην Τζια, για την προτίμησή του να ετοιμάζει ο ίδιος τα γεύματά του και να αποφεύγει το κυνήγι της «κουζίνας των σεφ». Αφού μένει στο Ψυρή και έχει την ικανοποίηση του παραδοσιακού – και σπάνιου πια – τρόπου της αγοράς των προϊόντων από μαγαζιά με τοπικά είδη. Κυρίως όμως μιλάει για αυτό που τελευταία τον απασχολεί ιδιαίτερα.

«Εχω ένα τεράστιο αρχείο φωτογραφιών από τη δεκαετία του 2000 με υλικό που έδινα στη “Lifo”. Εχω πορτρέτα από ιδιαίτερους ανθρώπους και μάλιστα ορισμένων που έφυγαν. Είχα άλλωστε την τύχη να έχω άδεια πρόσβασης στο Μουσείο Ακρόπολης πριν ανοίξει, για την προετοιμασία των Ολυμπιακών της Αθήνας. Ημουν εθελοντής στις καταγραφές της προετοιμασίας έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας του 2004. Εβλεπα μια τεράστια παραγωγή να εξελίσσεται μπροστά μου και πήρα μεγάλη εμπειρία από αυτό το δημιουργικό και συλλογικό πρότζεκτ. Στη συνεργασία μου με τα έντυπα εκείνης της δεκαετίας τα θέματα τα επέλεγα πάντα εγώ. Δούλευα στην ιδέα μιας φωτογραφίας και μιας σύντομης λεζάντας με στοιχεία τόπου και χρόνου. Σαν Facebook πριν από το Facebook. Οταν με τα έξυπνα τηλέφωνα έγιναν όλοι φωτογράφοι – και κάποιοι μάλιστα είναι και πολύ καλοί – το σταμάτησα γιατί είχε κλείσει ο κύκλος. Αυτό ξεκίνησε από το “Symbol”, μετά “Lifo” και πριν τους Ολυμπιακούς, όλοι οι αθλητές στην τελευταία σελίδα του “Time Out” της Αθήνας. Πάντα σκέφτομαι τι θα κάνω αυτό το υλικό, γιατί με βασανίζει. Το ιδανικό θα ήταν να γίνουν οι εικόνες βιβλία».

Πώς έφτασες στην Αθήνα;

«Επρεπε να διαλέξω ή στο Λονδίνο ή στην Αθήνα. Πολύ συνειδητά διάλεξα την Αθήνα γιατί ήθελα να είμαι εδώ. Είμαι εδώ από το 1993 κι έχω δει όλο το έργο της πόλης με τον ωραίο κόσμο. Ωσπου άρχισε να μπαίνει το trash (πριν από το 2004) και να γίνεται όλη η ατμόσφαιρα γελοία. Οι κοσμικοί τότε γέλαγαν με αυτό το τηλεοπτικό, ελαφρύ πράγμα που επηρέαζε όλο και περισσότερο. Ακόμα και οι διανοούμενοι δεν είχαν τι να το κάνουν αυτό που συνέβαινε και ξαφνικά καταλάμβανε πολιτιστικό χώρο. Και μετά, όταν ήρθε η κρίση, παρόλο που μου ήταν πολύ δύσκολο, παρέμεινα».

Εξηγεί αυτή την ενσωμάτωση στην πόλη καθώς ξεκίνησε ως γλύπτης αλλά για ζητήματα επιβίωσης πέρασε και στον θεατρικό χώρο υπογράφοντας τα σκηνικά στα «Παραμύθια των Αδελφών Γκριμ» της Ομάδας Εδάφους του Δημήτρη Παπαϊωάννου. Επειτα ήρθαν τα χάρτινα κοστούμια για την «Ιφιγένεια» της Αννας Κοκκίνου, τα σκηνικά και τα κοστούμια της ομάδας Sine Qua Non στο φεστιβάλ Αθηνών με την Αντζελα Μπρούσκου και το Θέατρο σε Τροχόσπιτο με σχέδια και κατασκευές του ίδιου.

Ο Σωκράτους επικεντρώνεται στις έννοιες της πολιτικής και πολιτιστικής φθοράς, στους κάποτε απαράβατους και πλέον «παραβιασμένους» νόμους και χώρους. Το 2009 εκπροσώπησε στην Μπιενάλε της Βενετίας την Κύπρο με το έργο «Φήμες». Η επιλογή της φωτογραφίας που χρησιµοποιήθηκε για την καµπάνια προβολής του περιπτέρου, η οποία απεικόνιζε µια πολεµική φρεγάτα µε τουρκική σηµαία στις ακτές της κατεχόµενης Κερύνειας, ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων µεταξύ ελληνοκύπριων δηµοσιογράφων και πολιτικών. Μερικοί ερµήνευσαν την εικόνα αυτή ως µια έµµεση «προβολή» της Τουρκίας διεθνώς, ενώ το θέµα έγινε κύρια είδηση στον τοπικό Τύπο και την τηλεόραση. Σήμερα, δέκα χρόνια μετά και με τα τουρκικά πλοία – γεωτρύπανα εντός κυπριακών υδάτων, το προφητικό πόστερ του Σωκράτους αναδεικνύει το κριτικό ύφος της εννοιολογικής καλλιτεχνικής πρακτικής του.

Το έργο του «Stolen Goods» για τον Εθνικό Κήπο που παρουσίασε στα βραβεία ΔΕΣΤΕ του 2017 στο νεοκλασικό κτίριο του Κυκλαδικού Μουσείου, φέτος ταξίδεψε για την έκθεση στο μουσείο του Ντιτρόιτ. Το θέμα της έκθεσης πραγματεύεται την τέχνη σε χώρες που βιώνουν την κρίση παρουσιάζοντας καλλιτέχνες από την Ιταλία, την Ελλάδα, την Κορέα, το Μεξικό.

«Βάζω ορισμένα από τα έργα μου στο πάτωμα, αφημένα. Υπάρχει λόγος να μην προσδίδω τη σημασία του μεγαλείου. Και λόγω θεματικής του έργου, το παρουσιάζω έτσι ώστε να μην το διακρίνει κανείς, να μη φωνάζει. Σε περιοχές όπου πήγαινα, από την Μπιενάλε της Παλαιστίνης, ή στην Πράσινη Γραμμή της Λευκωσίας, όταν είχα βρεθεί πριν από χρόνια σε μια αποστολή των Ηνωμένων Εθνών για ένα διεθνές καλλιτεχνικό πρόγραμμα, έβλεπα τοπία αφημένα. Επομένως υπάρχουν αυτές οι μνήμες από τα βιώματά μου μέσα μου. Δεν μπορώ να πω ότι μου αρέσουν τα ερείπια. Ωστόσο ο θεωρητικός Νίκος Παπαστεργιάδης, στο κείμενό του «Ανακαλύπτοντας ίχνη στα ερείπια», περιγράφει ό,τι συνοψίζει το έργο μου. Δεν θα μπορούσα να το πω καλύτερα από αυτό που εκείνος εντοπίζει στο: «Οι καλλιτέχνες επιστρέφουν στα ερείπια καθώς αυτοί οι χώροι ωθούν και ενισχύουν ένα εναλλακτικό είδος “ασυνείδητων συνδέσεων”. Εκεί στοχάζονται σκέψεις της εποχής μας που κανείς ακόμα δεν έχει συλλογιστεί. Αυτοί είναι χώροι που αναπνέουν και στους οποίους η προσοχή του πιθανού παρατηρητή δικαιούται να περιπλανάται».

Και στο Μουσείο Μπενάκη της Πειραιώς ο Σωκράτης Σωκράτους συμμετέχει στην έκθεση «The same river twice» με το έργο του από πολλά γαρίφαλα «Re-Incarnation». «Εχω μια εμμονή με τα λουλούδια, με τους κήπους. Η συνθήκη του κήπου είναι ένας τρόπος να μιλήσεις και πολιτικά γιατί ο κήπος είναι η προέκταση του δημόσιου βίου, μιας πόλης, η προέκταση του σπιτιού. Ακόμα και η τελευταία μου φωτογραφία στα περιοδικά που έκανα για την πόλη: ήταν ένας Κινέζος με το παιδάκι του, σε μία πολυκατοικία πίσω από το Χίλτον. Τον είδα μπροστά στο ισόγειο διαμέρισμά του. Είχε ένα παρτέρι όπου είχε φυτέψει ντομάτες και έκανε μποστάνι… Ηξερα πολύ καλά τι έκανα τότε. Το εντόπισα μέσα στο αστικό τοπίο. Περνούσαν μέσα μου διάφορες πληροφορίες και έγιναν ένα φωτογραφικό καρέ που τα έλεγε όλα».

Παράλληλα με την καλλιτεχνική του δραστηριότητα ο γλύπτης, φωτογράφος, σκηνογράφος Σωκράτης Σωκράτους επιμελείται εικαστικά τις βιτρίνες του καταστήματος Hermès. Ο καλλιτέχνης οπτικοποιεί το θέμα της σεζόν που έναν χρόνο πριν ανακοινώνει ο γαλλικός οίκος πολυτελείας στους συνεργάτες του. Και κατορθώνει μία ιδιωτική βιτρίνα να λειτουργεί στον δημόσιο χώρο. «Θυμάμαι ήταν η χρονιά που καλεσμένος καλλιτέχνης για τις αθηναϊκές βιτρίνες του Hermès ήταν ο Νίκος Αλεξίου. Μετά από εκείνον μου πρότειναν να είμαι ο επόμενος καλλιτέχνης. Το φοβήθηκα γιατί ο Νίκος είχε κάνει από τις ωραιότερες βιτρίνες παγκοσμίως. Συγκλονιστική δουλειά, αυτή η εγκατάστασή του γιατί είχε επηρεάσει πολύ τον κόσμο. Επεξεργάστηκα την πρόταση, έκανα τις βιτρίνες, πέρασε λίγος καιρός και μου πρότειναν να αναλάβω μόνιμα. Ηταν μία δύσκολη δουλειά ως καλλιτέχνης να περιοριστώ και να στήνω σε τόσο μικρό χωρίς βάθος χώρο. Αλλά ήταν και πρόκληση. Τώρα είναι ο 13ος χρόνος συνεργασίας μας κάνοντας και βιτρίνες Hermès σε άλλες χώρες. Τώρα είμαι από τους πιο παλιούς. Ως καλλιτέχνης δεν έχω εμπορικές ανησυχίες. Εχω όμως ελευθερία να σχεδιάζω αυτό που πραγματικά θέλω. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής και ιδιοκτήτης του οίκου είναι γνώστης της σύγχρονης τέχνης, οπότε μπορούμε να επικοινωνούμε και να υπάρχει συνεννόηση. Δεν θα απορρίψουν ούτε θα αποσύρουν κάτι, εκφράζουν διακριτικά και ευγενικά τις αντιρρήσεις τους. Μια οικογενειακή επιχείρηση με αξίες και ήθος του 19ου αιώνα που το διατηρούν μέσα σε έναν επιχειρηματικό κολοσσό. Εμαθα πολλά πράγματα για υλικά και ως γλύπτης είναι μία επιπλέον έρευνα αυτό που εισπράττω. Δεν θέλησα να κάνω βιτρίνες σε άλλες εταιρείες, αν και είχα προτάσεις. Μου αρκούσε η συνεργασία μου με τη συγκεκριμένη εταιρεία. Εκεί νιώθω και μπορώ να είμαι πιο ευέλικτος για να δημιουργώ».

Ο καλλιτέχνης χρειάζεται στην εποχή μας; Ή επικράτησε ο κυνισμός;

«Δεν είναι εύκολη η επιβίωσή μας. Δεν θέλω να πιστέψω ότι δεν μπορεί να υπάρχει ο καλλιτέχνης. Υπάρχει μία άναρχη κατάσταση του κόσμου, της κουλτούρας, της παιδείας, αλλά κάτι βγαίνει μέσα από το χάος. Σημαντικές φυσιογνωμίες βγαίνουν από τον σωρό και αυτό με γοητεύει. Τελικά τους αφορά όλους η τέχνη. Εχω σχηματίσει μία εικόνα για την Αθήνα ότι στο τέλος “το έχει ο λαός” και γίνεται κάτι σούπερ. Πολλές φορές έχω πειραχτεί συναισθηματικά και ψυχικά, όμως δεν έχω ποτέ πειραχτεί από την εικαστική σκηνή της Αθήνας. Δεν αισθάνθηκα ποτέ περιθώριο, ότι δεν χωρούσα. Απλά ξαφνικά γίνεται ένα απρόσμενο άλμα και προχωράς. Αλλωστε η τέχνη είναι και για τα δύσκολα. Μοιραία».