Η αλήθεια ως ταμπού

«Εκείνη τη μέρα κατάλαβα τι σημαίνει ταμπού: όπως χαρακτηριστικά λέει ο Alain Rey: «Είναι εκείνο για το οποίο σιωπούμε, είτε από φόβο είτε από αιδώ». Διαφοροποιείται, βεβαίως, από το απαγορευμένο, που αφορά περισσότερο ό,τι δεν είναι επιτρεπτό και διακρίνεται από την αυτολογοκρισία ή τη λογοκρισία, την οποία συχνά επικαλούμαστε για να δικαιολογήσουμε όλες τις αποσιωπήσεις της Ιστορίας».

MARC FERRO: ΤΑ ΤΑΜΠΟΥ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

(εκδόσεις Μεταίχμιο, 2003)

Εάν τον εξετάσουμε από καθαρά αστρονομική σκοπιά, ο πλανήτης μας είναι εντελώς μα εντελώς ασήμαντος. Λιγότερο και από ασήμαντος. Ενας κόκκος στην απέραντη αμμουδιά του σύμπαντος: στην περιφέρεια ενός ασήμαντου ηλιακού συστήματος, που με τη σειρά του βρίσκεται στην περιφέρεια ενός ασήμαντου γαλαξία, που και αυτός δεν κορδώνεται ιδιαίτερα στο σμήνος γαλαξιών όπου ανήκει, για να μην πιάσουμε στο στόμα μας και το σμήνος… Βεβαίως, από όσα μέχρι στιγμής γνωρίζουμε με σιγουριά, είναι το μοναδικό πετραδάκι που κατοικείται από όντα, πόσο μάλλον νοήμονα (παρότι για την ποιότητα της νοημοσύνης τους εγείρονται βάσιμες αμφιβολίες), αλλά ακόμη και αυτή η μοναδικότητα – εάν λάβουμε υπόψη μας την περίφημη Εξίσωση του Ντρέικ, όπου συνδυάζονται οι εξαιρετικά πολύπλοκες προϋποθέσεις για την ύπαρξη ζωής με τον πρακτικά απροσμέτρητο αριθμό των υποψηφίων πλανητών – τίθεται πλέον υπό ισχυρή αμφισβήτηση…

Ας δεχτούμε τώρα καλόπιστα, ως υπόθεση εργασίας, ότι πάνω σε αυτήν την πέτρινη κουτσουλιά, την καθ’ όλα πειθαρχημένη προς τους γενικούς νόμους του σύμπαντος, κάθε χρόνο, συγκεκριμένη μέρα και ώρα, σε συγκεκριμένο τόπο, συμβαίνει ένα θαύμα. «Θαύμα με ραντεβού κάθε χρόνο δεν γίνεται», θα αντέτεινε ένας καθ’ ύλην αρμόδιος, όπως ο Αρχιεπίσκοπος Πέτρας Κορνήλιος, το αρχαιότερο εν ζωή μέλος της Αγιοταφικής Αδελφότητας -αλλά εμείς ας αντιπαρέλθουμε προς στιγμήν τον σκεπτικισμό του και ας δεχτούμε ότι γίνεται και παραγίνεται: ο εκάστοτε Πατριάρχης Ιεροσολύμων απομονώνεται στον Πανάγιο Τάφο κάθε [ορθόδοξο] Μεγάλο Σάββατο και τα σβηστά κεριά του αυτοαναφλέγονται, δίχως την παραμικρή ανθρώπινη ή άλλη επίγεια παρέμβαση. Ιδού πεδίον δόξης λαμπρόν. Ο πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδας Σταύρος Ζουμπουλάκης μεταφέρει ένα ατράνταχτο επιχείρημα του Νεόφυτου Καυσοκαλυβίτη  και του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Εφραίμ, διατυπωμένο ήδη από το μακρινό 1768: «Αν το Αγιο Φως ανάβει θαυματουργικά, τότε ας μένει ανοιχτή η θύρα του Κουβουκλίου και ας ανοίξουν και θυρίδες γύρω γύρω, για να βλέπουν όλοι τον επιτάφιο λίθο και το συντελούμενο θαύμα»… Ποτέ δεν είναι αργά. Με προληπτικά μέτρα ελέγχου που θα αποδεχόταν, όχι μονάχα ο Γιούρι Γκέλερ, αλλά ακόμη κι ένας ταπεινός ταχυδακτυλουργός τρίτης κατηγορίας, το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων μπορεί να τινάξει στον αέρα τους συμπαντικούς περιορισμούς και να στείλει όλους τους θετικούς επιστήμονες στο Ταμείο Ανεργίας. Γιατί δεν το κάνει;

Την απάντηση αναλαμβάνει να αποκαλύψει ο 52χρονος δημοσιογράφος Δημήτρης Αλικάκος, γνωστός κυρίως από τη συμμετοχή του στην τόσο… ενοχλητική ερευνητική ομάδα EllinikaHoaxes, και την καταθέτει στο βιβλίο του «Λύτρωση – Περί του Αγίου Φωτός» (εκδόσεις Εκκρεμές, 2019). Ο ίδιος ο Αλικάκος, γιος ιερέα, δεν είναι άμοιρος θρησκευτικής παιδείας και, όπως γράφει ο Παντελής Μπουκάλας στο επίμετρο, «δεν λειτουργεί με την έπαρση του κρημνιστή· τιμά και σέβεται, αλλά προτιμά την πικρή αλήθεια από το γλυκό και δημοφιλέστατο ψεύδος». Ισως επειδή ο Αλικάκος φαίνεται να παίρνει τοις μετρητοίς τη ρήση του ευαγγελιστή Ιωάννη, που αναρτά και ως προμετωπίδα στο πόνημά του: «Γνώσεσθε την αλήθειαν, και η αλήθεια ελευθερώσει υμάς».

Το ερώτημα του Αλικάκου είναι απλό, όσο και βασανιστικό: πώς… μαγειρεύεται το ετήσιο «θαύμα», εάν αποκλείσουμε τον «θαυματουργικό» του χαρακτήρα; Προκειμένου να βρει την τεκμηριωμένη και, ει δυνατόν, αποστομωτική απόκριση στο ερώτημά του, θα ταξιδέψει έως τα Ιεροσόλυμα – τη «σκηνή του θαύματος», θα λέγαμε, κατ’ αναλογία προς τη «σκηνή του εγκλήματος» – και θα συνομιλήσει με όλους τους εν δυνάμει «πρωταγωνιστές», από τον Πατριάρχη Θεόφιλο έως τους Αρχιεπισκόπους Κορνήλιο, Θεοφάνη, Αρίσταρχο και Ισίδωρο (ορισμένοι από αυτούς έχουν διατελέσει και ως σκευοφύλακες, τουτέστιν οι τελευταίοι Αρχιερείς που επιτρέπεται να μπουν το Μεγάλο Σάββατο στον Πανάγιο Τάφο πριν από τον Πατριάρχη), ακόμη και με τον αξιωματικό της ισραηλινής αστυνομίας που είναι υπεύθυνος εκείνη την ημέρα για την τήρηση της τάξης. Ωρες – ώρες η έρευνα του Αλικάκου διαβάζεται σαν εκκλησιαστικό θρίλερ – τύφλα να ‘χει ο Νταν Μπράουν – και, επειδή και το spoiling πρέπει να έχει τα όριά του, δεν πρόκειται να σας μαρτυρήσω τους καρπούς της έρευνάς του, πέρα από το ότι μας υποχρεώνουν να επιστρέψουμε στην αφετηρία των συλλογισμών μας. Στην αλήθεια ως ταμπού.

«Το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων είναι παγιδευμένο», σημειώνει ο Ζουμπουλάκης στον πρόλογο. «Πώς να πει την αλήθεια ξαφνικά σε έναν κόσμο τον οποίο επί αιώνες κοροϊδεύει; Κάθε μεγάλο ψέμα έχει τη δική του, αυτόνομη δυναμική. Σε αναγκάζει να πεις και πολλά άλλα μικρότερα για να το υποστηρίξεις και στο τέλος σού επιβάλλεται και σε εξουσιάζει. Γίνεσαι υπηρέτης του […] Αν όμως το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων δεν είναι ικανό ή διατεθειμένο να το πράξει, ας πει την αλήθεια η Εκκλησία της Ελλάδος. Αν ούτε η Εκκλησία της Ελλάδος τολμάει να πει την αλήθεια, τότε το ελληνικό κράτος ας καταργήσει τουλάχιστον την τελετή υποδοχής του Αγίου Φωτός, με κόκκινα χαλιά, μπάντες και αγήματα. Από κάπου πρέπει να αρχίσει να ξηλώνεται το ψέμα». Ο Μπουκάλας, στο επίμετρο, μας υπενθυμίζει ότι πρώτος ο Αδαμάντιος Κοραής, στον τρίτο τόμο των Ατάκτων του (1826),  είχε στηλιτεύσει την απάτη, αλλά και είχε κατανοήσει τη δυσκολία να την παραδεχτεί η Εκκλησία δημοσίως. «’Η νομίζεις εύκολον», έγραφε ο Κοραής, «μετά μακράν και πολυχρόνιον πλάνην, να φανερώσης εις τους πλανημένους, ότι εθαυματούργεις δια να τους πλανάς;». Ο Αλικάκος, στο πέρας της έρευνάς του, δείχνει να μην υποτιμάει αυτή τη συλλογιστική: «Ο φόβος, η συνήθεια, η ανασφάλεια, ακόμα και η αίσθηση του ξεχωριστού, η οποία απορρέει από ένα «θαύμα» που συμβαίνει στον ιερό χώρο που υπηρετούν, είναι ανθρώπινες αδυναμίες που ζητούν κατανόηση. Και τη δική μου την έχουν. Εκείνοι που δεν την έχουν είναι οι εξουσιομανείς και οι επαγγελματίες της παραπλάνησης. Και η γραμμή ξεκινάει από τον πονηρό λαϊκό, που πουλάει το «θαύμα» έχοντας οικονομικό συμφέρον, και φτάνει έως τις κορυφές της εκάστοτε ιεραρχίας, που αντλεί από αυτό τεράστια δύναμη, σ’ ένα πλαίσιο αλαζονείας και άκρατης φιλοδοξίας. Στη βάση όλων αυτών είναι το ψέμα. Και στο τέλος, πίσω από όλα αυτά, κρύβεται ύπουλα ο λεγόμενος θρησκευτικός τσαρλατανισμός. Η πληγή του χριστιανισμού και κάθε θρησκείας».