Η πολιτική του άστεως και η απουσία της

Καμιά από τις προβληματικές συνοικίες της Αττικής δεν έχει χαρακτηριστικά μοναδικά στον κόσμο: για να αντιμετωπίσουμε την εξαθλίωση και την ανομία, μπορούμε να αξιοποιήσουμε την εμπειρία άλλων χωρών· να πάρουμε μαθήματα και αντι-μαθήματα από πολιτικές που έχουν εφαρμοστεί σε διάφορα μέρη του κόσμου. Η θεωρία «γαλατικό χωριό» είναι αναίσχυντα ναρκισσιστική και επαρχιακή· τα «άβατα» αποτελούν παλιό, συνηθισμένο και εν πολλοίς ξεπερασμένο φαινόμενο. Η Κοουλόν, η περιτειχισμένη πόλη στο Χονγκ-Κονγκ, ήταν, στην πορεία του 20ού αιώνα, χαρακτηριστικό παράδειγμα πόλης μέσα στην πόλη αποκομμένη εδαφικά και διοικητικά από την ευρύτερη επικράτεια (οι Τριάδες διαχειρίζονταν τα τυχερά παιχνίδια, τα πορνεία και τα οπιοφαγεία)· οι δήμοι των Ζαπατίστας στο Μεξικό και οι ισλαμικές περιοχές στις ευρωπαϊκές πόλεις (π.χ. το Μόλενμπεεκ στις Βρυξέλλες, η Τραπ στην περιφέρεια του Παρισιού) διεκδικούν επίσης «αυτονομία» ― που σημαίνει: παρακώλυση των επιχειρήσεων της αστυνομίας, παράλληλη οικονομία, θρησκευτικό και πολιτικό μικροκλίμα· κοντολογίς, άρνηση ή αδυναμία συμμετοχής στην κοινότητα, στο κοινωνικό mainstream. Η διαφορά μας από τις περισσότερες παρόμοιες περιπτώσεις είναι η άρνηση να κατανοήσουμε ότι η λύση των προβλημάτων του άστεως και της περιφέρειάς του περιλαμβάνει την ένταξη ατόμων και ομάδων, την αντιμετώπιση του κοινωνικού κατατεμαχισμού.

Η αυτονόμηση, ο «κοινοτισμός», είναι το κοινό στοιχείο ανάμεσα στις φαβέλες της Λατινικής Αμερικής, στις ισλαμικές συνοικίες των ευρωπαϊκών πόλεων (παρισινά προάστια, Μασσαλία, Αμιέν, Μάλμο της Σουηδίας, Μπέρμινχαμ, Λιούτον κτλ.) και στις υποβαθμισμένες συνοικίες όπως τα Εξάρχεια. Σε χώρες με ιδιαίτερες οικονομικές και φυλετικές ανισότητες (ΗΠΑ, Νότια Αφρική), η γεωγραφική και νοερή τάφρος ανάμεσα στους έχοντες και τους μη έχοντες βαθαίνει εξαιτίας της κεντρικής πολιτικής απομόνωσης και διαχωρισμού. Στη δική μας, ευρωπαϊκή, περίπτωση, ολόκληρο το κέντρο της Αθήνας εμφανίζει γνωρίσματα αστικής υποβάθμισης, ενώ οι λιγότερο ελκυστικές περιοχές της Αττικής εμφανίζουν γνωρίσματα «slum». Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο. Παραγκουπόλεις προσφύγων από τη Μικρά Ασία και τσιγγάνων βρίσκονταν στο κέντρο της Αθήνας μέχρι το 1970, όταν ολοκληρώθηκε κουτσά-στραβά ένα πρόγραμμα slum clearance (που σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες -Δανία, Γαλλία- είχε εφαρμοστεί από το 1940-1950). Έκτοτε, οι καταυλισμοί των τσιγγάνων μετατοπίστηκαν στην περιφέρεια και τα προάστια χωρίστηκαν ταξικά: φυλλώδη αστικά στα βόρεια και στην παραλία, φτωχικά στα δυτικά (στον «κάμπο») ή κοντά στο λιμάνι. Η ραγδαία αγροτική έξοδος, η έλλειψη σχεδιασμού, η οικονομική αστάθεια δημιούργησαν συνωστισμό που απαιτούσε υποδομές – οι υποδομές έλειπαν.

Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν παραγκουπόλεις όπως εκείνες στα στάσιμα νερά της λιμνοθάλασσας του Λάγκος, ούτε ζουν άνθρωποι σε νεκροταφεία όπως μέχρι πριν από λίγα χρόνια στο Κάιρο. Υπάρχουν όμως ολόκληρες κωμοπόλεις προχειροκτισμένες δίπλα σε χωματερές και ρέματα, σε άγονες εκτάσεις, σε τοπία-«μέση του πουθενά». Σχεδόν πάντοτε, η sub-standard διαβίωση (φτώχεια, παρανομία, βρομιά, εκμετάλλευση) σχετίζεται με την περιρρέουσα ασχήμια την οποία εξάλλου επιτείνει. Καμιά φορά σκέφτομαι ότι η χαριστική βολή στα Εξάρχεια και στην περιοχή του Οικονομικού Πανεπιστημίου ήταν το ότι ο συναυλιακός χώρος «Ρόδον» έγινε σούπερ-μάρκετ: στην πραγματικότητα, η ασχήμια άρχισε μαζί με τον εποικισμό των Εξαρχείων από ανθρώπους που πίστευαν στους εσωτερικούς εποικισμούς, στην εκπόρθηση της εσώτερης πόλης.

Πολλοί οικονομικοί και δημογραφικοί παράγοντες καθόρισαν την τύχη του κέντρου: του λόφου του Φιλοπάππου, του Πεδίου του Άρεως, της περιοχής Κάτω Πατησίων. Και οι ανίκανες και οκνηρές κυβερνήσεις έμειναν απαθείς μπροστά στην έξαρση της εγκληματικότητας, στη συνεργασία των ντόπιων αναρχικών με συμμορίες αλλοδαπών, στη σύνδεση του χρόνιου προβλήματος της ηρωινομανίας με την τυχαία και παραμελημένη μετανάστευση. Ανώφελες και λανθασμένες πολεοδομικές επεμβάσεις όπως εκείνες στην Ομόνοια συνέβαλαν στην ασχήμια ως παράγοντα παθολογίας.

Περιφερειακές συνοικίες -η Νέα Ζωή Ασπροπύργου, το Ζεφύρι- πάσχουν τόσο από το εμπόριο όπλων και ναρκωτικών, όσο κι από την μολυσμένη ατμόσφαιρα που έχουν επιβάλει μια πρακτική ντε φάκτο redlining: αστυνομία, απορριμματοφόρα και τεχνικοί της ΔΕΗ «μπαίνουν» στη γειτονιά όσο σπανιότερα μπορούν. Το ότι «μπαίνουν» επιβεβαιώνει την εικόνα του γκέτο. Η Νέα Ζωή είναι παράδειγμα εργατικής συνοικίας που έχασε τον ταξικό της προσανατολισμό· ο πληθυσμός που την έχτισε σκορπίστηκε σε άλλα σημεία του λεκανοπεδίου και αντικαταστάθηκε από τσιγγάνους με όλα τα προβλήματα που επισύρουν. Τα προβλήματα αυτά είναι γνωστά σε όλους – το ότι οι ΜΚΟ εστιάζουν στα δικαιώματα και όχι στις υποχρεώσεις, καθώς και το ότι η αριστερά έχει προσκολληθεί στον ρομαντισμό του Κουστουρίτσα αποτελεί επίσης επιβαρυντικό στοιχείο. Η άναρχη δόμηση, οι επαγγελματικές δραστηριότητες χωρίς κανόνες (εξόρυξη μετάλλων από καλώδια, γυρολογικό εμπόριο, επαιτεία), η απουσία κανόνων γενικά (π.χ. παραβίαση κοινής ησυχίας, πράξεις βανδαλισμού) γίνονται ελκτικός παράγοντας για όλο και μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων με παρόμοιες συνθήκες ζωής και μηδενικό πολιτιστικό κεφάλαιο. Πρώην βιομηχανικές περιοχές (Ελευσίνα) και γειτονιές-γούβες (Λιόσια, Μενίδι) παραδόθηκαν σε νομάδες εκ των οποίων λίγοι κάνουν έλλογη χρήση των επιδομάτων που παίρνουν ως πολύτεκνοι και ως μειονότητα. Σ’ αυτές τις περιοχές, που είναι οι χειρότερες ως τοπία και ως ποιότητα ζωής (σχολεία, καθαριότητα, νομιμότητα), συνυπάρχουν Πόντιοι, Ανατολικοευρωπαίοι και τσιγγάνοι, στους οποίους έχουν προστεθεί μετανάστες του δεύτερου μεταναστευτικού κύματος που δεν γνωρίζουν ελληνικά, ούτε μοιράζονται την τοπική κουλτούρα. Αν γκέτο είναι ένας τόπος αποκλεισμού από τον οποίον για να βγεις πρέπει να απορρίψεις το παρελθόν σου, πολλές συνοικίες της Αττικής έχουν γκετοποιηθεί: έλλειψη σχεδίου, αναρχία στην πολιτική όπως και αναρχία στη δόμηση.

Η παραβατικότητα σχετικά με τα όπλα φαίνεται «φυσική»· «στην άκρη της πόλης» (όπως και στην Κρήτη): πλήξη, αντριλίκια, έλλειψη παιδείας. Αλλά το ζήτημα δεν είναι η εγκληματικότητα per se· το ζήτημα είναι το επίπεδο διαβίωσης, η υγεία της δημοκρατίας, η έννομη τάξη. Η παραμέληση του χώρου και η ένταξη κοινωνικών ομάδων στην ευρύτερη κοινωνία τείνουν να ανακυκλώνονται· κυρίως τείνουν να μεταδίδονται σαν αρρώστια.