Ούτε πόλεμος ούτε ειρήνη

Ολο και περισσότερες είναι οι μονογραφίες στις οποίες υποστηρίζεται η θέση πως η 11η Νοεμβρίου 1918, ημέρα παράδοσης της Γερμανίας του κάιζερ Γουλιέλμου, δεν είναι και η μέρα του τέλους της βίας. Αυτή συνεχίστηκε και ύστερα από αυτόν. Η καινοτομία της μελέτης του βρετανού καθηγητή Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Δουβλίνου Ρόμπερτ Γκέργουορθ δεν βρίσκεται σ’ αυτή την όλο και πιο ευρέως υποστηριζόμενη θέση. Το πραγματικά καινοτόμο στοιχείο εδώ είναι η άποψη του πως ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος έχει τις καταβολές του στα γεγονότα του τελικού σταδίου του Μεγάλου Πολέμου και σ’ αυτά της πρώτης φάσης μετά τη λήξη του. Αντικείμενο του ιστορικού είναι η μελέτη των ηττημένων (Γερμανία, Αυστρία, Ρωσία, Τουρκία, Ουγγαρία, Βουλγαρία) και των αντιδράσεών τους, αλλά και δευτερευόντως στο βεληνεκές της ανάλυσής του εμπίπτουν και οι νικητές (Γαλλία, Μεγάλη Βρετανία, Ιταλία, Πολωνία, Τσεχοσλοβακία, Ρουμανία και Ελλάδα).

Δύο είναι οι μείζονες αιτίες για τη βία που ακολούθησε τον πόλεμο. Η πρώτη εντοπίζεται στον τρόπο με τον οποίο τελείωσε ο Μεγάλος Πόλεμος για τα ηττημένα κράτη. Ηττα με κατάρρευση και όχι απλή συνθηκολόγηση. Και η δεύτερη αφορά τη διάλυση τριών χερσαίων αυτοκρατοριών (αυστροουγγρική, ρωσική, οθωμανική) και την εμφάνιση μικρών κρατών – εθνών στη θέση τους. Αυτό που κατά τον Γκέργουορθ πυροδότησε τις εξελίξεις, οι οποίες δύο δεκαετίες αργότερα οδήγησαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ήταν ο τρόπος με τον οποίο διαλύθηκαν οι χερσαίες αυτοκρατορίες. Τρόπος που φούντωσε τις φλόγες των προϋπαρχόντων  εθνικισμών και τον πανταχού παρόντα αντισημιτισμό, τον πάντα υπεύθυνο για όλα τα «δεινά κάθε χριστιανικού έθνους». Αυτές οι εξελίξεις συνοδεύτηκαν από επαναστατικές ταραχές.

Ο Γκέργουορθ αναφέρεται σε τρεις τύπους συγκρούσεων μετά τη λήξη του Μεγάλου Πολέμου. Ο πρώτος τύπος αφορά μάχες μεταξύ εθνικών στρατών σε πολέμους κρατών, όπως ο πολωνοσοβιετικός πόλεμος, ο ελληνοτουρκικός και ο ρουμανοουγγρικός. Πόλεμοι που καθοδηγούνταν από την -αρχή της επιστροφής των «εδαφών μας» και από την απαίτηση για εθνική καθαρότητα. Αυτή η απαίτηση για εθνική καθαρότητα είναι η πρώτη μεγάλη συνέπεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στο πλαίσιο των μεγάλων αυτοκρατοριών σίγουρα οι μειονοτικές εθνότητες δεν ζούσαν απόλυτα αρμονικά με την κυρίαρχη, αλλά υπήρχε ένα ελάχιστο ανοχής. Τώρα αυτή δεν υπάρχει. Ο δεύτερος τύπος αφορά τις εμφύλιες συγκρούσεις που πραγματοποιήθηκαν από το 1917 έως το 1923 σε Ρωσία, Φινλανδία, Ουγγαρία, Ιρλανδία. Και ο τρίτος τύπος αφορά τις κοινωνικοπολιτικές επαναστάσεις που ξέσπασαν από το 1917 έως το 1923 σε Ρωσία, Αυστρία, Ουγγαρία, Βουλγαρία, Βερολίνο και Μόναχο.

Η επέλαση του Λένιν

Η ιστορία μας ξεκινά μέσα σ’ ένα γερμανικό τρένο. Αυτό που μετέφερε τον Λένιν και άλλους μπολσεβίκους ηγέτες από την Ελβετία στη Στοκχόλμη και από εκεί στο επαναστατημένο Πέτρογκραντ. Μια κίνηση των Γερμανών για να υποσκάψουν τον ανατολικό τους αντίπαλο, οδήγησε τους μπολσεβίκους στην κατάληψη της εξουσίας. Μια κατάληψη που αν και ήταν πραξικοπηματική, είχε προετοιμαστεί από δυο μεγάλες υποσχέσεις του Λένιν: αυτή για την αναδιανομή της γης και αυτή για τον τερματισμό του πολέμου. Η Συνθήκη του Μπρεστ – Λιτόφσκ ήταν καταστροφική για τη Ρωσία, σωτήρια όμως για τη Σοβιετική Ενωση και τους μπολσεβίκους. Η ανατροπή του τσάρου, ο καταστροφικός εμφύλιος και τελικά η νίκη των μπολσεβίκων σηματοδοτούν την πρώτη εκθρόνιση μονάρχη μετά το 1789. Η Ρωσική Επανάσταση έγινε «φάρος ελπίδας» για όλους όσοι επιθυμούσαν τη βίαιη κοινωνικοπολιτική και οικονομική αλλαγή και «εφιάλτης» για πολλούς άλλους ότι επίκειται η κατάληψη της εξουσίας από τις πολιτικοποιημένες μάζες.

Στη Γερμανία η ήττα παρουσιάστηκε ως ξαφνικό αποτέλεσμα μιας εσωτερικής προδοσίας (το πισώπλατο μαχαίρωμα). Αυτή η «θεωρία» συσπείρωσε την Ακροδεξιά γύρω από την απαίτηση για εκδίκηση την «ημέρα της κρίσης» με ένα δυνατό και ανελέητο κτύπημα στον προδότη «εσωτερικό εχθρό». Παντού προδότες είναι η σπορά των εθνικισμών. Από την άλλη η απόφαση των σοσιαλδημοκρατών Εμπερτ και Νόσκε να στηριχθούν στα ακροδεξιά Freikorps για να καταπνίξουν τις αριστερές «επαναστάσεις» σε Βερολίνο και Μόναχο, αποδεικνύουν πόσο υψηλότερα αξιολογείτο από το SPD και τον γερμανικό αστισμό ο προερχόμενος από την απήχηση της Ρωσικής Επανάστασης κίνδυνος για τη δημοκρατία. Η δολοφονία της Λούξεμπουργκ και του Λίμπνκεχτ ήταν οι πιο μελανές σελίδες της πολιτικής των τριών μεγαλύτερων κομμάτων του αστισμού στη Γερμανία και κυρίως του SPD. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης όμως ήταν και το σπουδαιότερο αποτέλεσμα αυτής της πολιτικής. Η Γερμανία απέφυγε την καταστροφική μπολσεβικοποίησή της, όχι όμως και τον καταστροφικό εκφασισμό της δεκατέσσερα χρόνια μετά. Οχι όμως μόνο στη Γερμανία και τη Ρωσία, αλλά και σε μικρότερες χώρες όπως η Ουγγαρία και η Βουλγαρία, αλλά και στη μονάχη πλέον Αυστρία τα επαναστατικά κύματα και η κατάλυσή τους ήταν πολύ βίαιη.

Εθνικισμοί και αντισημιτισμός ριζοσπαστικοποιήθηκαν τόσο πολύ από τον φόβο του μπολσεβικισμού, ώστε να οδηγήσουν τον Μουσολίνι και το Φασιστικό Κόμμα του στην εξουσία. Πριν όμως από αυτό, τον Ιανουάριο του 1919, είχαμε τη Συνδιάσκεψη Ειρήνης του Παρισίου, η οποία σύμφωνα με τον συγγραφέα ταπείνωσε τους ηττημένους περισσότερο και από τη Συνθήκη των Βερσαλλιών. Το κουτί της Πανδώρας, σύμφωνα με τη γλαφυρή γραφή του Γκέργουορθ, άνοιξε τον Ιανουάριο του 1919 στο Παρίσι και όχι τον Ιούνιο του ίδιου έτους στις Βερσαλλίες. Στο Παρίσι καταπατήθηκαν όλες οι μεγάλες υποσχέσεις για έναν πιο δίκαιο μεταπολεμικό κόσμο. Εκεί διαλύθηκαν επί της ουσίας οι χερσαίες αυτοκρατορίες, με τρόπο που δεν προστάτευε τις μειονότητες με κάποια εξωτερική εγγύηση της ζωής τους, αλλά ούτε και ικανοποιούσε την αρχή της αυτοδιάθεσης για τους ηττημένους.

Οι συνέπειες των εθνικισμών

Ο συγγραφέας ξεφλουδίζει αυτή τη συνδιάσκεψη για την ειρήνη, για να δείξει πως ο καρπός που υπήρξε μέσα της οδήγησε στην άνοδο ισχυρών αναθεωρητικών και εθνικιστικών δυνάμεων στο εσωτερικό των ηττημένων κρατών της Ευρώπης. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει ο συγγραφέας στις εξελίξεις στον αραβικό κόσμο (τότε Μεσοποταμία, Παλαιστίνη, Λιβύη και Αίγυπτος) και στα Βαλκάνια (ιδιαίτερα σε Τουρκία, Βουλγαρία και Ελλάδα), όπως αυτές που προέκυψαν από τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Διάλυση που διευκόλυνε  τους χρόνιους εκεί κρυφούς και φανερούς εθνικισμούς. Στο κεφάλαιο με τίτλο «Από τη Σμύρνη στη Λωζάννη» παρακολουθεί με γνώση ακόμη και της ελληνικής βιβλιογραφίας προσεκτικά και με ευαισθησία τα αποτελέσματα του ελληνικού και τουρκικού εθνικισμού και φυσικά εκθέτει με σεβασμό στην επιστήμη του τα εγκλήματα και των δυο εθνικισμών. Λόγω αυτού του εθνικισμού το ελληνικό κράτος έγινε ο τελευταίος ηττημένος αυτής της περιόδου. Αυτές είναι οι βλαβερές συνέπειες όλων των εθνικισμών. Το βιβλίο δεν πρέπει να διαβαστεί μόνο ως πανόραμα των ιστορικών γεγονότων της περιόδου 1917- 1923, αλλά και ως ένα κατηγορώ του εθνικισμού.

Τελικά σ’ αυτό το υπέροχο έργο της ιστορικής επιστήμης διαπιστώνουμε  ότι ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος μπορούσε να αποφευχθεί, αν είχαν αποφευχθεί τα «λάθη» που ακολούθησαν οι νικήτριες δυνάμεις του Μεγάλου Πολέμου. Ισως εδώ χρειαζόταν και μια πιο εκτενής αναφορά και στα «λάθη» των δημοκρατικών δυνάμεων εντός των ηττημένων κρατών. Λάθη που οδήγησαν από τους Εμπερτ – Στρέζεμαν στον Χίτλερ και από τον Κερένσκι στους Λένιν και Στάλιν. Τέλος μας προειδοποιεί, ως σκεπτόμενος άνθρωπος και όχι μόνο ως επιστήμονας, πως σε πολλές περιοχές του σημερινού κόσμου πολλά από τα προβλήματα που δεν έλυσε ο Α’ Πόλεμος, υπάρχουν ακόμη.

Απόσπασμα

Παραστρατιωτικοί στη Γερμανία

«Το μεταπολεμικό σχέδιο για την “εκκαθάριση” του έθνους από τους εσωτερικούς εχθρούς του θεωρούνταν αναγκαία προϋπόθεση για την εθνική αναγέννηση, μια μορφή βίαιης αναζωογόνησης, η οποία θα δικαιολογούσε τις θυσίες του πολέμου παρά την ήττα και την επανάσταση… Εκ των υστέρων η ξαφνική εμφάνιση μετά τον Νοέμβριο του 1918 μαζικών παραστρατιωτικών ομάδων μοιάζει μάλλον με επίθεση εναντίον της νέας πολιτικής καθεστηκυίας τάξης πραγμάτων και ακρωτηριασμών που επικύρωσαν οι Δυτικοί Σύμμαχοι, παρά με συντονισμένη προσπάθεια να δημιουργηθεί οποιαδήποτε συγκεκριμένη μορφή νέας απολυταρχικής τάξης πραγμάτων» (σ. 140).

Robert Gerwarth
Οι ηττημένοι
Γιατί δεν τελείωσε
ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, 1917-1923
Μτφ. Ελένη Αστερίου
Εκδ. Αλεξάνδρεια, 2018, σελ. 448
Τιμή: 31,80 ευρώ