Κύπρος, 1974. Τυχόν συμπτώσεις

Εάν θελήσουμε να συγκρίνουμε την τουρκική εισβολή στην Κύπρο με ανάλογες πολεμικές επιχειρήσεις στην πρόσφατη ιστορία, θα διαπιστώσουμε ότι ελάχιστα μοιάζει με μια κλασική αναμέτρηση ανάμεσα σε δύο στρατούς και δύο κράτη. Η διαπίστωση μας ξενίζει: πρόκειται για μια καθαρή εισβολή με στόχο την κατάκτηση και την κατοχή εδάφους – επικράτειας – καθ’ όλα κυρίαρχου κράτους. Συνήθως, σε περιπτώσεις όπως αυτή, ακολουθεί μια καθολική πολεμική εμπλοκή όπου οι μεν δεχόμενοι την εισβολή προασπίζουν το πατρώο έδαφος, οι δε εισβολείς προσπαθούν να επιβάλουν τους δικούς τους πολιτικούς και στρατιωτικούς στόχους: την κατάκτηση.

Στην Κύπρο δεν συνέβη αυτό. Η εισβολή, θα έλεγε κανείς δεν απόσπασε παρά σχετικά μικρό μέρος της προσοχής των αμυνόμενων στην πρώτη και πιο κρίσιμη φάση της, στις 20 με 23 Ιουλίου του 1974. Πραγματικά, οι πλέον αξιόμαχες ποιοτικά και ποσοτικά μονάδες της Εθνικής Φρουράς ή της ΕΛΔΥΚ δεν έσπευσαν στο σημείο όπου εκδηλωνόταν η εισβολή, αλλά αντίθετα συγκέντρωσαν τις προσπάθειές τους πολύ μακριά από αυτό: επιτέθηκαν στους τουρκοκυπριακούς «θύλακες», δηλαδή σε συνοικίες και χωριά όπου κατοικούσαν οι Τουρκοκύπριοι, χωρίς μάλιστα να υπάρχει στρατιωτικός λόγος γι’ αυτό. Οι άθλια εξοπλισμένες και ανεκπαίδευτες πολιτοφυλακές των Τουρκοκυπρίων δεν αποτελούσαν στρατιωτική απειλή.

Παρ’ όλα αυτά η εισβολή κινδύνευσε να αποτύχει για τους συνήθεις λόγους που αποτυγχάνουν αμφίβιες επιχειρήσεις. Η αποβίβαση των πρώτων τμημάτων δημιουργεί ανάγκες στήριξης και εφοδιασμού τους που μεγαλώνουν όσο αυτές ενισχύονται. Πολύ γρήγορα τα μέσα μεταφοράς και εφοδιασμού φθάνουν στα όριά τους – αυτό φάνηκε να συμβαίνει και στην Κύπρο. Σε αυτό το σημείο, πέρα από κάθε στρατιωτική λογική, συμφωνήθηκε ανακωχή και, αφού άλλαξαν οι κυβερνήσεις της Κύπρου και της Ελλάδας, ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις. Οι τελευταίες, όπως ο καθείς φαντάζεται, έγιναν κάτω από την αυστηρή επίβλεψη των ΗΠΑ.

Οι διαπραγματεύσεις ουδέν απέδωσαν στο πολιτικό πεδίο, είχαν όμως καίριες επιπτώσεις στο στρατιωτικό. Χωρίς την πίεση και την απειλή που θα δημιουργούσαν τυχόν παράλληλες στρατιωτικές επιχειρήσεις, οι Τούρκοι μπόρεσαν να ενισχύσουν και να αναπτύξουν τις δυνάμεις εισβολής μέχρι του σημείου να αποκτήσουν καθολική στρατιωτική υπεροχή καθώς η ελληνική πλευρά απλώς… παρακολουθούσε. Στις 14 Αυγούστου, οι διαπραγματεύσεις διακόπηκαν, οι επιχειρήσεις επαναλήφθηκαν και αυτή τη φορά οι εισβολείς δεν είχαν το παραμικρό πρόβλημα να πετύχουν τους στόχους που επιθυμούσαν: την κατάληψη του 40% του νησιού.

Σήμερα, σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, εξετάζοντας νηφάλια τα τότε γεγονότα, θα λέγαμε ότι, σε αυτόν τον παράδοξο πόλεμο, οι αμυνόμενοι λειτούργησαν με τρόπο που διευκόλυνε εντυπωσιακά τον εισβολέα. Στην ουσία αντιμετώπιζαν τον πολύ πραγματικό πόλεμο μέσα από μια εικονική πραγματικότητα που δημιουργούσαν επάλληλα στρώματα ιδεοληψιών: εξωτερικών και εσωτερικών. Οι πρώτες εστιάζονταν στην πεποίθηση ότι πραγματικοί κύριοι του παιχνιδιού είναι οι «μεγάλοι μας σύμμαχοι», δηλαδή οι ΗΠΑ. Αθήνα και Λευκωσία, στη μία ή στην άλλη πολιτική εκδοχή, έσπευσαν να καταθέσουν την εθνική τους υπόθεση στην αναμενόμενα καλή διάθεση της Ουάσιγκτον. Διαψεύστηκαν.

Οι δεύτερες αφορούσαν το μείγμα εθνικιστικής παραζάλης και σφαιρικά φοβικού συνδρόμου που χαρακτηρίζει διαχρονικά την «εθνική πολιτική». Αντί να δουν την εισβολή, οι χουντικοί του Σαμψών και της ΕΟΚΑ-Β, είδαν ευκαιρία για «εξόντωση» των Τουρκοκυπρίων. Στην δε Αθήνα, εκείνες τις εκρηκτικές ημέρες, η πολιτική ηγεσία έδειχνε να φοβάται περισσότερο τις αντιδράσεις των επίστρατων, του λαού της Ελλάδας δηλαδή, παρά τον εισβολέα εχθρό.

Οπωσδήποτε όμως τυχόν ομοιότητες εκείνης της εποχής με τη σημερινή κατάσταση στις θάλασσες της Κύπρου δεν μπορεί να είναι παρά τυχαίες συμπτώσεις.

Ο Γιώργος Μαργαρίτης είναι καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο ΑΠΘ