Ενιαίο αμυντικό δόγμα επί χάρτου

Η ωμή αλήθεια, χωρίς τη συνήθη καθ’ ημάς επικοινωνιακή συσκευασία, είναι ότι το τελευταίο εξάμηνο κατέρρευσε παταγωδώς στην πράξη ένα θεμελιώδες αξίωμα της εξωτερικής μας πολιτικής: το ενιαίο αμυντικό δόγμα Ελλάδας – Κύπρου.

1. Το ενιαίο αμυντικό δόγμα, χωρίς να έχει διατυπωθεί επίσημα αλλά θεωρούμενο ανέκαθεν ως αυτονόητο, εφαρμόστηκε στην πράξη από την κυβέρνηση του Γεώργιου Παπανδρέου το 1964. Τότε, με τη συμφωνία και του αρχηγού της αντιπολιτεύσεως Παναγιώτη Κανελλόπουλου, εστάλη μυστικά μια ολόκληρη ελληνική μεραρχία στην Κύπρο ώστε να τη θωρακίσει από την τουρκική απειλή.

2. Το πόσο ενόχλησε αυτό την Τουρκία φάνηκε όταν το 1967 η τουρκική κυβέρνηση απαίτησε να αποσυρθεί άμεσα η μεραρχία απειλώντας με πόλεμο. Η νεόκοπη τότε χούντα έσπευσε να αποσύρει τη μεραρχία, ακυρώνοντας στην ουσία το ενιαίο αμυντικό δόγμα και ταυτόχρονα τη δήθεν υπερεθνικιστική της ρητορεία.

3. Το ενιαίο αμυντικό δόγμα επλήγη θανάσιμα για δεύτερη φορά το 1974 από τη χούντα, όταν αυτή άφησε τα τουρκικά στρατεύματα να εισβάλουν στην Κύπρο χωρίς ουσιαστική αντίσταση. Απόβαση και κατάληψη κυπριακού εδάφους, φόνοι, βιασμοί, λεηλασίες, απαγωγές και εκτελέσεις κρατουμένων έγιναν, με το χουντικό καθεστώς Ιωαννίδη απλό θεατή.

4. Η κυβέρνηση εθνικής ενότητος του Κ. Καραμανλή δεν είχε ασφαλώς τον απαιτούμενο χρόνο να οργανώσει και να εκτελέσει μια αποτελεσματική αντιμετώπιση της δεύτερης τουρκικής εισβολής. Μετά την παγίωση της εισβολής, η γραμμή Καραμανλή ήταν ότι «η Κύπρος αποφασίζει και η Ελλάς συμπαρίσταται», δηλαδή μια στάση κυρίως διπλωματικής στήριξης.

5. Η κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου επανέφερε το ενιαίο αμυντικό δόγμα σε μια πιο συστηματική και επίσημη βάση, έχοντας την εμπειρία της κρίσης του 1987 στο Αιγαίο. Μέρος του σχεδιασμού ήταν η αμυντική θωράκιση της Κύπρου. Σε αυτό το πνεύμα συνελήφθη η ιδέα της τοποθέτησης αντιαεροπορικών πυραύλων επί κυπριακού εδάφους. Επελέγησαν τελικώς οι ρωσικοί πύραυλοι S-300.

6. Αλλά το 1996 και μετά τα γεγονότα των Ιμίων προέκυψε μια μίνι κρίση πυραύλων, διότι οι Τούρκοι κατέστησαν σαφές ότι δεν επρόκειτο να ανεχθούν την εγκατάσταση πυραύλων μεγάλου βεληνεκούς στην Κύπρο. Επίσης ήταν φανερό ότι οι ΗΠΑ δεν θα μπορούσαν να συγκρατήσουν την Τουρκία. Οι ηγέτες των δύο κρατών Κ. Σημίτης και Γ. Κληρίδης υποχώρησαν και τελικώς οι πύραυλοι αποθηκεύθηκαν επί ελληνικού εδάφους. Ηταν αναμφισβήτητα μια ταπεινωτική εξέλιξη. Το ενιαίο αμυντικό δόγμα ακυρώθηκε έτσι στην πράξη. Και έγινε σαφές ότι η εθνική κυριαρχία της Κυπριακής Δημοκρατίας τελούσε υπό περιορισμούς.

7. Την τελευταία δεκαετία, λόγω της ανακάλυψης σημαντικών κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στην Ανατολική Μεσόγειο, επανήλθε το ενιαίο αμυντικό δόγμα ως πρόθεση από κοινού διαχείρισης των κοιτασμάτων από Ελλάδα και Κύπρο. Από τη στιγμή που η Τουρκία έστειλε γεωτρύπανα εντός της κυπριακής ΑΟΖ και η Ελλάδα δεν αντέδρασε με κάποιον αποτελεσματικό τρόπο, είτε στρατιωτικό είτε μη στρατιωτικό (π.χ. να ζητήσει έκτακτη σύγκληση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ), το ενιαίο αμυντικό δόγμα υφίσταται πλέον ως άσκηση επί χάρτου.

8. Η εθνική κυριαρχία της κυκλωμένης αυτήν τη στιγμή από τουρκικά γεωτρύπανα και πολεμικά πλοία Κυπριακής Δημοκρατίας υφίσταται ήδη σοβαρή παραβίαση. Απεδείχθη ότι η Λευκωσία δεν έχει καμία δυνατότητα ή διάθεση αντίδρασης. Αλλά και η Αθήνα φάνηκε ότι δεν μπορεί να τη στηρίξει. Ούτε οι εταιρείες εξόρυξης με τις οποίες υπέγραψε συμφωνίες ούτε τα ισχυρά κράτη που τις στηρίζουν κινητοποιήθηκαν υπέρ της Κύπρου, που παραμένει γεωστρατηγικά απομονωμένη.

9. Ο κίνδυνος είναι μήπως η ανυπαρξία στην πράξη, για άλλη μία φορά, του ενιαίου αμυντικού δόγματος Ελλάδας – Κύπρου στείλει λανθασμένα μηνύματα και ανοίξει τον δρόμο για τουρκικές κινήσεις εντός και της ελληνικής επικράτειας.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης