«Προστατεύουμε {CR}τα αρχαία, δεν {CR}τα εργαλειοποιούμε»

Μόλις έναν μήνα μετά την ανάληψη των καθηκόντων της, η αίσθηση είναι ότι η Λίνα Μενδώνη δεν «εγκατέλειψε» ποτέ το υπουργείο Πολιτισμού. Γενική γραμματέας του επί συνολικά δέκα χρόνια (από τον Μάρτιο του 1999 έως τον Μάρτιο του 2004 και από τον Νοέμβριο του 2009 έως τον Φεβρουάριο του 2015), γνωρίζει πρόσωπα και καταστάσεις όσο λίγοι στην ανθρωπογεωγραφία του πολιτισμού. Στις προγραμματικές της δηλώσεις ανήκει η περίφημη «αυτοχρηματοδότησή» του: μια ιδέα που ακούγεται υπερφιλόδοξη, αλλά κυρίως αποσκοπεί σε μετρήσιμα οφέλη. Οπως και στην περίπτωση των προκατόχων της, πάντως, τα πρώτα βήματα απαιτούν την επίλυση αρκετών ζητημάτων. Οχι μόνο «επίκαιρων», όπως η επιλογή διευθυντών σε Εθνικό Θέατρο και Ελληνικό Φεστιβάλ, αλλά και – δυστυχώς – χρόνιων. Αυτά τα ζητήματα θέσαμε υπόψη της κατά τη συνέντευξη στην οδό Μπουμπουλίνας.

Επιστρέψατε στο υπουργείο ύστερα από τέσσερα χρόνια. Βρήκατε καμένη γη ή είχαν προχωρήσει κάποια θέματα;

Δεν μπορώ να πω ότι βρήκαμε το υπουργείο στην καλύτερη δυνατή μορφή του. Υπήρχαν πολύ μεγάλες καθυστερήσεις σε ορισμένα θέματα, όπως τα έργα του ΕΣΠΑ. Εχουν ενταχθεί ορισμένα – με μεγάλη, όμως, καθυστέρηση. Τόσο στην ολοκλήρωση αυτών που είχαν ενταχθεί στο προηγούμενο ΕΣΠΑ όσο και αυτών που εντάχθηκαν στο τρέχον δεν υπήρξε η διευκόλυνση και στήριξη των υπηρεσιών, η οποία κατ’ εμέ είναι αναγκαία όταν οι υπάλληλοι έχουν να αντιμετωπίσουν δύσκολες γραφειοκρατικές διαδικασίες που επιβάλλονται από το ίδιο το πρόγραμμα. Καταλαβαίνω ότι έλειπε ο γενικός συντονισμός, ο οποίος συνήθως γινόταν από εμένα, τα χρόνια που ήμουν γενική γραμματέας. Οπου χρειαζόταν, και από τον υπουργό.

Θεωρείτε, δηλαδή, ότι ο αντίπαλος δεν είναι καν η προηγούμενη πολιτική ηγεσία, αλλά οι δομές και οι παθογένειες όπως τις γνωρίζουμε διαχρονικά;

Η ευθύνη πάντοτε για πολλά πράγματα βαρύνει την πολιτική ηγεσία. Αυτό που έχω να επισημάνω είναι ότι η προηγούμενη ηγεσία, με βάση αυτά που πληροφορούμαστε από τις εφημερίδες, έριχνε πολύ εύκολα την ευθύνη στους υπηρεσιακούς παράγοντες. Δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν υπηρεσιακές ευθύνες, αλλά δεν μπορεί η εκάστοτε ηγεσία να κρύβεται πίσω από αυτές.

Ξεκινήσατε με «εφόδους» στο Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και στο πωλητήριο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, όπου διαπιστώσατε πλήθος προβλημάτων. Αυτά δεν υπήρχαν και επί των ημερών σας ως γενικής γραμματέως;

Προβλήματα υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν. Δεν μπορούμε να ωραιοποιήσουμε τις καταστάσεις και να πούμε ότι πριν ήταν όλα καλά, στη συνέχεια όλα χάλια και μετά όλα καλά. Πρέπει να επισημάνω, όμως, ότι κάποια πράγματα θα μπορούσαν να έχουν αντιμετωπιστεί, όπως το θέμα των αναψυκτηρίων. Υπήρχαν προβλήματα ως τον Ιανουάριο του 2015, αλλά πάντως λειτουργούσαν και ο επισκέπτης μπορούσε να προμηθευτεί τα στοιχειώδη. Αν κοιτάξει κανείς τα πορίσματα των ελεγκτικών μηχανισμών, θα διαπιστώσει ότι το μεγάλο πρόβλημα ξεκινά από το 2015. Προκηρύσσονται διαγωνισμοί που δεν προχωρούν καλά. Επαναπροκηρύσσονται με αλλαγή κριτηρίων και δεν προχωρούν ξανά. Αποτέλεσμα: επί τεσσεράμισι χρόνια στους μεγάλους αρχαιολογικούς χώρους έχουμε κλειστά αναψυκτήρια. Αυτό είναι ένα πρόβλημα ad hoc.

Παραδεχτήκατε ότι τα έργα και προβλήματα που εκκρεμούν – από το Τατόι έως την επέκταση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και από τη χαμηλή απορρόφηση πόρων του ΕΣΠΑ ως τα άδεια πωλητήρια και τα αναψυκτήρια του ΤΑΠΑ – δεν λύνονται με μαγικό ραβδάκι. Τι σας κάνει να πιστεύετε ότι θα λυθούν τώρα;

Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι θα καταβληθεί στο μάξιμουμ η όποια προσπάθεια για να διορθωθούν. Ηδη τα πρώτα μέτρα που έχουμε λάβει δημιουργούν προϋποθέσεις για να είμαστε αισιόδοξοι ότι τα πράγματα θα πάνε καλύτερα. Το ΤΑΠΑ λειτουργεί με τον ιδρυτικό του νόμο – του 1977 -, όταν η έννοια των ψηφιακών υπηρεσιών δεν υπήρχε ούτε κατά διάνοια. Λείπουν κατά συνέπεια οι νέες ειδικότητες, οι επιστήμονες που θα μπορέσουν να ακολουθήσουν τις παγκοσμίως γνωστές καλές πρακτικές. Γι’ αυτό και στον νόμο που ψηφίστηκε προχθές από τη Βουλή προβλέπονται θέσεις για  τέσσερις μετακλητούς ειδικούς επιστήμονες, που θα υποστηρίξουν την πρόεδρο ώστε να μπορέσει το ΤΑΠΑ να μπει σε νέα εποχή. Οι θέσεις αυτές θα ενταχθούν εν συνεχεία στο οργανόγραμμα. H βούληση της κυβέρνησης είναι το ΤΑΠΑ να αποδώσει στον μέγιστο βαθμό τα έσοδα που μπορεί να προσφέρει ο πολιτισμός στον ίδιο τον πολιτισμό και την κοινωνία. Δεν μας ενδιαφέρει ο πολιτισμός μόνο ως οικονομικό μέγεθος, αλλά δεν παύει να είναι οικονομικό μέγεθος. Τα χρήματα που θα εξασφαλιστούν θα κατευθυνθούν στη συντήρηση και την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς. Θα εξυπηρετήσουν, ωστόσο, και την κοινωνική διάσταση του πολιτισμού, την ώρα που οι πόροι από τρίτες πηγές μειώνονται – ακόμη και οι ευρωπαϊκοί είναι λιγότεροι. Επομένως χρειάζονται επιπλέον εθνικοί πόροι.

Πόσο χρόνο δίνετε στον εαυτό σας για να αλλάξει η κατάσταση;

 Η κυβέρνηση είναι κυβέρνηση τετραετίας. Στόχος μας είναι στο τέλος να κάνουμε έναν απολογισμό με θετικό πρόσημο. Αυτό δεν σημαίνει ότι η αυτοκριτική θα γίνει στο τέλος της τετραετίας.

Αν επιλέξουμε ως προτεραιότητα τα πωλητήρια και τα αναψυκτήρια, πόσο χρόνο εκτιμάτε;

Στόχος μας είναι να ξεκινήσουμε με τη νέα διοίκηση του ΤΑΠΑ, η οποία θα τοποθετηθεί μετά τις 15 Αυγούστου, να κάνουμε ένα πλάνο εργασίας ώστε στη νέα τουριστική περίοδο, τέλος Μαρτίου 2020, να έχουμε ανοικτά πωλητήρια και αναψυκτήρια στους χώρους που καλύπτουν το 90% των επισκεπτών, δηλαδή σε 20-25 αρχαιολογικούς χώρους.

Οι νέοι διευθυντές
σε Εθνικό Θέατρο και Φεστιβάλ Αθηνών

Η απόφασή σας να μην ανανεώσετε τη θητεία των νυν διευθυντών σε Εθνικό Θέατρο και Φεστιβάλ Αθηνών βασίζεται σε αξιολόγηση για τα πεπραγμένα τους;

Οι καλλιτεχνικοί διευθυντές τοποθετήθηκαν και παύτηκαν στην ουσία από την προηγούμενη κυβέρνηση.

Ηταν όμως στη διακριτική σας ευχέρεια να τους κρατήσετε, εφόσον δεν θα γίνει ο διαγωνισμός που είχε προκηρυχθεί.

Θέλουμε να δώσουμε ένα διαφορετικό στίγμα πολιτικής στους δύο αυτούς θεσμούς.

Ποιο είναι αυτό;

Θέλουμε τόσο για το Φεστιβάλ Αθηνών όσο και για το Εθνικό Θέατρο έναν θεσμό εξωστρεφή, ποιοτικό, που να συνδυάζει την ελληνική δημιουργία με τις ξένες παραγωγές. Εναν θεσμό που θα εκπαιδεύει, θα παιδεύει και θα ψυχαγωγεί, με την αρχαία σημασία των όρων. Εναν θεσμό που θα αναδείξει τη σύγχρονη διάσταση της ελληνικής καλλιτεχνικής δημιουργίας ή την κλασική δημιουργία με σύγχρονα δεδομένα. Στόχος μας είναι η ποιότητα και η αριστεία.

Είστε κοντά στους επόμενους επικεφαλής;

Ακόμη δεν έχουμε πάρει καμία απόφαση. Δεν έχω επίσης κάνει καμία συνάντηση ως αυτή τη στιγμή που μιλάμε.

Δεν συμμερίζεστε ότι η κατάργηση των διαγωνισμών θα έχει αρνητικό αντίκτυπο;

Η προκήρυξη των θέσεων για τους καλλιτεχνικούς διευθυντές είναι ένα ζήτημα που είχε τεθεί προς συζήτηση και από τις κυβερνήσεις προ του 2015. Δεν είμαι εναντίον των προκηρύξεων. Εδώ όμως έχουμε τα εξής δεδομένα: οι προκηρύξεις έγιναν με τρόπο που φαίνεται ότι δεν ικανοποιεί τον καλλιτεχνικό κόσμο. Το λέω διότι έχω βρει τις ενστάσεις που κατατέθηκαν στην προηγούμενη πολιτική ηγεσία από τους ίδιους τους φορείς. Σήμερα είμαστε αναγκασμένοι να κάνουμε ανάκληση των προκηρύξεων.

Για ποιον λόγο;

Ο τυπικός λόγος είναι ότι ο νόμος για το επιτελικό κράτος καταργεί τις διατάξεις με τις οποίες δινόταν η εξουσιοδότηση για την προκήρυξη των θέσεων των καλλιτεχνικών διευθυντών. Το ουσιαστικό θέμα είναι ότι οι προκηρύξεις έγιναν πολύ αργά, με αποτέλεσμα να μεσολαβήσουν οι εθνικές εκλογές και άρα να έχουμε 30 ημέρες παύση της ενεργού προκηρύξεως. Ακόμη και αν λέγαμε τώρα ότι συνεχίζονται, δεν θα είχαμε καλλιτεχνικούς διευθυντές πριν από ένα τετράμηνο – πεντάμηνο στην καλύτερη περίπτωση, λόγω και των ενδεχόμενων ενστάσεων. Αρα χάνουμε την επόμενη καλλιτεχνική περίοδο. Από το να μην υπάρχει καλλιτεχνικό πρόγραμμα προτιμήσαμε να πάρουμε το πολιτικό βάρος των επιλογών και στη συνέχεια και μέσα από έναν διάλογο με την καλλιτεχνική κοινότητα να διαμορφώσουμε έναν τύπο προσκλήσεων ανάλογων με αυτές που κάνουν άλλα ευρωπαϊκά κράτη, λίγο πιο προχωρημένα σε τέτοιου είδους διαδικασίες.

Εχετε εμπιστοσύνη στο έμψυχο δυναμικό της χώρας; Σ’ αυτή την γκάμα που εκτείνεται από τον Δημήτρη Λιγνάδη και τον Μιχαήλ Μαρμαρινό ως την Κατερίνα Ευαγγελάτου;

Πιστεύω απόλυτα ότι η Ελλάδα διαθέτει το δυναμικό για να μπορέσουν να βρεθούν οι επικεφαλής.

Η επένδυση
του Ελληνικού
και το ΕΜΣΤ

Υπάρχει περίπτωση να ξαναβρούμε μπροστά μας τις αρχαιότητες στην επένδυση του Ελληνικού; Πώς προτίθεστε να κινηθείτε;

Δεν χαλαρώνει ο αρχαιολογικός έλεγχος. Θα εφαρμοστεί πλήρως ο αρχαιολογικός νόμος. Δεν θα γίνει καμία έκπτωση στην εφαρμογή του. Το θέμα είναι πόσο γρήγορα προχωράς τη διαδικασία, πόσο σωστά την οργανώνεις. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι η απόλυτη προστασία όποιων αρχαιοτήτων βρεθούν, η επιστημονική τους τεκμηρίωση και η αξιολόγησή τους. Δεν μπορούμε όμως να εργαλειοποιούμε τις αρχαιότητες.

Δώσατε ακόμη μια εκτίμηση για τα εγκαίνια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), στο πρώτο εξάμηνο του 2020. Γιατί να πιστέψουμε ότι αυτή θα ισχύσει ύστερα από τόσες αναβολές;

Δεν θέλω να πιστέψετε την ημερομηνία, θέλω να σας αποδείξουμε ότι μπορούμε να το ανοίξουμε μέσα στο πρώτο εξάμηνο. Από το 2013, οπότε παραδόθηκε το κτίριο έχουν περάσει έξι χρόνια. Αυτή τη στιγμή το ΕΜΣΤ χρησιμοποιείται ως πολιτιστικός χώρος. Ηδη μου έχουν έρθει διάφορες προτάσεις που είχαν συζητηθεί με την προηγούμενη ηγεσία για να χρησιμοποιηθεί μέσα στο 2019 και το 2020 για διαφόρων τύπων εκθέσεις. Αυτό με έκανε να αναρωτηθώ αν όντως υπήρχε η βούληση να ανοίξει το ΕΜΣΤ το φθινόπωρο του 2019. Εδώ που έχουμε φτάσει δεν έχουμε περιθώρια να μη λειτουργήσει μέσα στο πρώτο εξάμηνο του 2020.

Εχετε καταλήξει σε διευθυντή;

Οχι. Μας απασχολεί να ολοκληρώσουμε τη διαδικασία και την προετοιμασία της παράδοσης του μουσείου με τον τρόπο που ως τώρα υιοθετήθηκε. Θα δούμε από εκεί και πέρα.

Για την επέκταση του ΕΑΜ σκοπεύετε να προχωρήσετε σε διεθνή διαγωνισμό ή να απευθυνθείτε μόνο σε έλληνες αρχιτέκτονες;

Οι μελέτες, όπως γνωρίζετε, θα χρηματοδοτηθούν από το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Και αυτή τη στιγμή είμαστε στη συζήτηση για να ξεκινήσει η μελέτη σκοπιμότητας, κάτι καθοριστικό για την περαιτέρω πορεία του έργου. Στη συνέχεια οι διαγωνισμοί θα υλοποιηθούν μέσα από τις διαδικασίες που προβλέπει το θεσμικό πλαίσιο του 2018. Ακόμη δεν έχουμε ξεκαθαρίσει πλήρως τι θα γίνει, με την έννοια ότι πρέπει να συμφωνήσουμε τις διαδικασίες με το Ιδρυμα.

Η Αμφίπολη και
τα μεγάλα λάθη

Από τη συνάντησή σας με τον Πρωθυπουργό προέκυψε ότι θα δοθεί προτεραιότητα στις αρχαιολογικές διαδρομές της Μακεδονίας. Είναι μια κίνηση με ισχυρό συμβολισμό μετά τη Συμφωνία των Πρεσπών;

Είναι μια πολιτική απόφαση. Η Μακεδονία επελέγη επειδή καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της επικράτειάς μας. Εχουν γίνει μεγάλες επενδύσεις σε πολιτιστικές υποδομές, αλλά υπάρχουν πολύ σημαντικά μουσεία και αρχαιολογικοί χώροι που δεν προσελκύουν όσους επισκέπτες θα θέλαμε. Κανένας μείζων αρχαιολογικός χώρος της Μακεδονίας παρά τις επενδύσεις που έχουν γίνει δεν αποτελεί τουριστικό προορισμό με τα διεθνή στάνταρ. Αυτό που έχει λεχθεί και από τον Πρωθυπουργό είναι το ενδιαφέρον για την ενίσχυση των μακεδονικών προϊόντων και του μακεδονικού ονόματος. Κι αυτό θεωρούμε ότι μπορούμε να το υποστηρίξουμε μέσα από τη δημιουργία πολιτιστικών διαδρομών ενώνοντας περιοχές στις οποίες έχουν ήδη επενδυθεί πολύ σημαντικοί πόροι κατά κύριο λόγο μέσα από τα κοινοτικά προγράμματα.

Η συγκεκριμένη επιλογή συνδέεται με την Αμφίπολη και το ταφικό μνημείο στον λόφο Καστά, υπόθεση αμφιλεγόμενη ως προς τη διαχείρισή της επιστημονικά, επικοινωνιακά και πολιτικά, όπου είχατε άμεση εμπλοκή. Θεωρείτε ότι έγιναν λάθη εκείνη την περίοδο;

Την εποχή εκείνη αυτό που κέρδισε η Ελλάδα είναι ένα πολύ θετικό κλίμα σε παγκόσμιο επίπεδο. Η ανασκαφική ομάδα ήταν απολύτως επαρκής. Λάθη έγιναν σε επίπεδο διαρροών από τοπικούς παράγοντες. Οταν ετέθη το ερώτημα αν το μνημείο ανήκει ή όχι στον Αλέξανδρο το υπουργείο όφειλε να προστατέψει την Ελλάδα και τη δουλειά του από όλη την παρακείμενη παραφιλολογία, αλλά ας μην μπαίνουμε στην παρελθοντολογία. Το έργο αυτό για λόγους που δεν έχει νόημα να συζητήσουμε έχει μείνει πίσω κι αυτό που με ενδιαφέρει αυτήν τη στιγμή είναι να προχωρήσουν οι εργασίες γρήγορα και μέσα στα συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα.

Και να γίνει επισκέψιμο…

Βεβαίως, αλλά σε δεύτερο χρόνο. Οι εργασίες που γίνονται, τώρα, τον Αύγουστο του 2019, έπρεπε να έχουν γίνει την άνοιξη του 2015. Για ποικίλους λόγους είμαστε τέσσερα χρόνια πίσω.

Το ΕΚΕΒΙ και
ο κυρίαρχος στόχος

Ποια θα είναι η πολιτική σας σχετικά με το βιβλίο; Θα προχωρήσετε τα σχέδια της προκατόχου σας, Μυρσίνης Ζορμπά, για την ανασύσταση του ΕΚΕΒΙ;

Το ζήτημα δεν είναι αν θα γίνει η επανίδρυση του ΕΚΕΒΙ αλλά ποιες θα είναι οι πολιτικές βιβλίου. Δεν θέλουμε να δημιουργήσουμε νέους φορείς με 40 και 50 άτομα προσωπικό. Προσωπικά με ενδιαφέρει η ενίσχυση της γλώσσας και της διάδοσης του ελληνικού βιβλίου στο εξωτερικό. Επομένως με ενδιαφέρουν μεταφραστικά προγράμματα. Θα δημιουργήσουμε, λοιπόν, ένα πρόγραμμα επιδότησης των συγγραφέων ή των οίκων που εξασφαλίζουν την έκδοση ενός ελληνικού βιβλίου εκτός συνόρων, ώστε να υποστηρίζεται οικονομικά η προσπάθειά τους.

Οταν ολοκληρωθεί η θητεία σας τι θα θέλατε να έχετε πετύχει;

Αυτά που είπα στις προγραμματικές δηλώσεις. Ο στόχος είναι, όπως είπε και ο Πρωθυπουργός, μια επανάσταση στον Πολιτισμό που θα δώσει ένα διαφορετικό στίγμα και ένα διαφορετικό τοπίο.

Μεταξύ μας, και μόνο τα πωλητήρια να βελτίωνε μια υπουργός Πολιτισμού, θα ήταν αρκετό…

Αυτό είναι πολύ σημαντικό. Διότι αυτή είναι η εικόνα της χώρας στο εξωτερικό. Αυτό που θα πάρει ο ξένος από το πωλητήριο θα τον συντροφεύει μια ζωή στις αναμνήσεις του. Ομως δεν αρκεί…