Μία τόση δα, τεράστια απώλεια

«Πρέπει να καλλιεργήσουμε τον κήπο μας, να κάνουμε προόδους εντός αυτού του οροθετημένου χώρου και να μη μιλάμε υπερβολικά για εκείνον του γείτονα. Πρέπει να μένουμε στον σταθμό του παρόντος, να τον κάνουμε πιο όμορφο, λειτουργικό. Αλλά δεν πρέπει να ανεβαίνουμε στα τρένα του μέλλοντος γιατί δεν μπορούμε να γνωρίζουμε εκ των προτέρων τον τρόπο με τον οποίο θα σκέπτεται ο άνθρωπος σε διακόσια χρόνια. Είναι απαραίτητο να ζούμε στον ενεστώτα χρόνο. Σε αυτόν είμαστε κλεισμένοι».

Γεννήθηκε στις 12 Ιουνίου του 1929 στη Βουδαπέστη, από πατέρα Βιεννέζο, έναν γερμανόφωνο δικηγόρο που άφησε την τελευταία του πνοή στο Αουσβιτς επειδή βοήθησε δεκάδες ανθρώπους να μεταναστεύσουν, και μητέρα προερχόμενη από μία πολύ παλιά εβραϊκή οικογένεια, με ρίζες στην Ουγγαρία που προσπερνούν το 1848. Μιλούσε γερμανικά και πολωνικά μέχρι τα οκτώ της χρόνια, μετά το Anschluss, όμως, την προσάρτηση της Αυστρίας στη Γερμανία, «τελείωσα με τη γλώσσα του Γκαίτε», μέχρι την ενηλικίωσή της.

«Στην πολιτική, ο ρόλος της τύχης υπήρξε ανέκαθεν πολύ σημαντικός. Θυμηθείτε τον Γκορμπατσόφ. Προσοχή όμως, αυτό δεν σημαίνει πως στη συνέχεια θα έρθει απαραίτητα κάτι καλύτερο. Ας σταματήσουμε να κάνουμε υποθέσεις. Εχουμε συγκεντρώσει αρκετή εμπειρία από αυτά τα καταραμένα τρένα που αναχωρούν για την “πρόοδο”. Ενα από αυτά μας οδήγησε στα στρατόπεδα εξόντωσης, το άλλο πήγε ευθεία στα γκουλάγκ».

Υπήρξε στα φοιτητικά της χρόνια μαθήτρια του Γκέορκ Λούκατς, του μεγαλύτερου ούγγρου φιλοσόφου και κοινωνιολόγου του 20ού αιώνα, μαζί του ίδρυσε τη «σχολή της Βουδαπέστης», ενός κινήματος σκέψης επικριτικού προς τον σοσιαλισμό, που αναπτύχθηκε μετά την ουγγρική επανάσταση του 1956. Το ΚΚ της αφαίρεσε κάθε δυνατότητα εργασίας, «κατάσκοποι με ακολουθούσαν στον δρόμο, ήταν ενοχλητικό». Το 1977 λοιπόν έφυγε προκειμένου να διδάξει στη Μελβούρνη, κατόπιν, το 1984, εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη, δίδασκε για 25 χρόνια πολιτική θεωρία στη Νέα Σχολή Κοινωνικών Ερευνών.

«Δεν συμφωνώ με την τρέχουσα χρήση της λέξης “λαϊκισμός”. Λαϊκιστής ήταν ο Ούγκο Τσάβες, ο οποίος στήριξε πραγματικά τον λαό. Οι άνθρωποι τους οποίους χαρακτηρίζουμε σήμερα λαϊκιστές, αντίθετα, δημιουργούν ολιγαρχίες όπου ο φτωχός γίνεται πιο φτωχός και ο πλούσιος πιο πλούσιος. Είναι προτιμότερο να μιλάμε για εθνοτικό εθνικισμό. Αυτός ο τρόπος διακυβέρνησης στηρίζεται στη φυλή. Το βλέπουμε καθαρά στην Ουγγαρία, όπου ο Βίκτορ Ορμπαν διαχωρίζει την εθνικότητα από την ιθαγένεια».

Επέστρεψε στην Ουγγαρία το 2009, εκεί όπου έκανε την «υπαρξιακή, θα έλεγε ο Σαρτρ» επιλογή να αφιερώσει όλη της τη φιλοσοφική ενέργεια. Επισήμως, είχε πάρει πια σύνταξη, παρέμεινε ωστόσο ιδιαιτέρως ενεργή -μετά τον ναζισμό και τον σταλινισμό, άλλωστε, υπήρχε ένα νέο καθεστώς που προσπαθούσε να τη φιμώσει. Το καθεστώς του Βίκτορ Ορμπαν εξαπέλυσε μία άγρια εκστρατεία με σκοπό τον διασυρμό της, μέσω του ελεγχόμενου από τον ίδιο Τύπο. Αλλά εκείνη πολλαπλασίαζε τις συνεντεύξεις στο εξωτερικό, συνέχισε να ταξιδεύει από τη μία χώρα στην άλλη, καταγγέλλοντας τον «Βικτάτορα» και την υποχώρηση των δημοκρατικών ελευθεριών στην Ουγγαρία και αυτό που η ίδια αποκαλούσε «Kulturkampf», την επίθεση του καθεστώτος εναντίον των διανοούμενων.

«Με εξαίρεση τη νόμιμη άμυνα και τον πόλεμο, η βία δεν μπορεί ποτέ να είναι θεμιτή. Δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ένα δικαίωμα του πολίτη, ο πολίτης δεν πρέπει να εξετάζει παρά μορφές παθητικής αντίστασης προκειμένου να πολεμήσει ένα καθεστώς που αμφισβητεί. Μπορούμε, απεναντίας, να σκεφτούμε ένα ηθικό δικαίωμα στη βία όταν στερούμαστε τα ανθρώπινα δικαιώματά μας. Σήμερα, μάλλον πρέπει να ανησυχούμε για την ανάπτυξη της βίας στην Ευρώπη, γιατί ανοίγει τον δρόμο για τον εθνικισμό».

Η ουγγαρέζα φιλόσοφος Ανιές Χέλερ, μία από τις σπουδαιότερες διανοούμενες της Ευρώπης, έφυγε την περασμένη Παρασκευή από τη ζωή σε ηλικία 90 χρόνων – τα γενέθλιά της τα είχε γιορτάσει τον Μάιο στο όμορφο διαμέρισμά της με θέα τον Δούναβη, συντροφιά με τον γιο, την κόρη, τα εγγόνια και τα δισέγγονά της. Σύμφωνα με τις πληροφορίες, είχε πάει για μπάνιο στη Λίμνη Μπάλατον, νοτιοδυτικά της Βουδαπέστης, και δεν επέστρεψε. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας, ένα άψυχο σώμα εντοπίστηκε στη λίμνη.

 «Επειτα από έναν 20ό αιώνα όπου οι φιλελεύθερες δημοκρατίες εξοντώθηκαν παντού στην Ευρώπη και όπου ο εθνοεθνικισμός άφησε πίσω του εκατομμύρια πτώματα, η φιλελεύθερη δημοκρατία πρέπει να ξαναβάλει τις ιδέες στη θέση τους: πρέπει να επιστρέψουμε στην παλιά ιδέα του Μοντεσκιέ περί διαχωρισμού των εξουσιών και κυριαρχίας των λαών. Δεν θα μπορέσουμε να εφεύρουμε τίποτα καλύτερο. Πρόκειται όμως για ένα ευάλωτο σύστημα».

ΥΓ: Το κλίμα της στήλης είναι βαρύ σήμερα, όπως πρέπει σε αυτή τη μαύρη επέτειο. Κι αν δεν γράφτηκε ούτε λέξη για το Μάτι και τους δικούς μας νεκρούς, είναι γιατί οι πληγές ακόμα χάσκουν  και πονάνε. Κάποιους θανάτους τους νιώθεις πιο άδικους από άλλους. Σε αυτούς ακριβώς όμως είναι που οφείλουμε «να καλλιεργήσουμε τον κήπο μας».